Kasr-ı Şirin'den Lozan'a Osmanlı ve Kurtuluş Savaşı antlaşmalarının tam listesi: tarihleri, tarafları, önemi ve KPSS'de en çok sorulan 'ilk/son' bilgileri.
KPSS Tarih'te antlaşmalar, savaşlar kadar çok soru getirir — üstelik "ilk", "son", "en ağır" kalıplarıyla sorulduğu için ezberi kolaydır. Bu yazıda Osmanlı'nın kuruluşundan Lozan'a kadar bilmen gereken tüm antlaşmaları dönem dönem, tek cümlelik önemleriyle listeledik.
Taktik: Antlaşmayı tek başına değil, hangi savaşın sonucu olduğuyla öğren: Savaş → Antlaşma → Sonuç. Bu üçlü zincir soruların çoğunu tek başına çözer.
Yükselme Dönemi
| Antlaşma | Yıl | Önemi |
|---|---|---|
| İstanbul (İbrahim Paşa) | 1533 | Avusturya arşidükü, Osmanlı sadrazamına denk sayıldı — üstünlüğün simgesi |
| Amasya | 1555 | İran (Safeviler) ile yapılan ilk resmî antlaşma |
Duraklama Dönemi
| Antlaşma | Yıl | Önemi |
|---|---|---|
| Zitvatorok | 1606 | Avusturya'ya ilk kez "imparator" denildi; Osmanlı üstünlüğü sarsıldı |
| Nasuh Paşa | 1612 | İran'a toprak verilen ilk antlaşma |
| Kasr-ı Şirin | 1639 | IV. Murat dönemi; bugünkü Türkiye-İran sınırının temeli |
| Vasvar | 1664 | Avusturya ile; Osmanlı lehine son antlaşmalardan |
| Bucaş | 1672 | Lehistan'dan Podolya alındı — en geniş sınırlara ulaşıldı |
| Karlofça | 1699 | İlk büyük toprak kaybı; Duraklama bitti, Gerileme başladı |
🔑 Karlofça kodu: Kaybedilenler → Macaristan-Erdel (Avusturya), Podolya-Ukrayna (Lehistan), Mora-Dalmaçya (Venedik). Azak ise 1700 İstanbul Antlaşması ile Rusya'ya verildi.
Gerileme Dönemi
| Antlaşma | Yıl | Önemi |
|---|---|---|
| Prut | 1711 | Rusya'ya karşı kazanılan büyük başarı; Azak geri alındı |
| Pasarofça | 1718 | Lale Devri'ni başlattı; Batı'ya yöneliş |
| Belgrad | 1739 | Belgrad geri alındı — son kazançlı antlaşma; Karadeniz Türk gölü kaldı |
| Küçük Kaynarca | 1774 | En ağır antlaşmalardan: Kırım'a bağımsızlık (elden çıkış süreci), Rusya'ya kapitülasyon ve Ortodoksların koruyuculuğu iddiası |
| Aynalıkavak | 1779 | Rusya'nın Kırım'daki üstünlüğü kabul edildi |
| Ziştovi / Yaş | 1791-1792 | Yaş ile Dağılma Dönemi başladı; Kırım'ın kaybı kesinleşti |
Dağılma Dönemi
| Antlaşma | Yıl | Önemi |
|---|---|---|
| Bükreş | 1812 | Sırplara ilk kez ayrıcalık verildi (milliyetçilik etkisi) |
| Edirne | 1829 | Yunanistan bağımsız oldu — Osmanlı'dan ayrılan ilk devlet |
| Hünkâr İskelesi | 1833 | Rusya ile ittifak; boğazlar ilk kez uluslararası sorun oldu |
| Balta Limanı | 1838 | İngiltere'ye geniş ticari haklar — ekonomik bağımlılığın başlangıcı |
| Paris | 1856 | Kırım Savaşı sonrası; Osmanlı ilk kez "Avrupalı devlet" sayıldı, toprak bütünlüğü güvenceye alındı |
| Ayastefanos | 1878 | 93 Harbi sonrası; uygulanamayan antlaşma |
| Berlin | 1878 | Ayastefanos'un yerini aldı; Balkanlarda büyük kayıp, Sırbistan-Karadağ-Romanya bağımsız |
| Uşi | 1912 | Trablusgarp İtalya'ya bırakıldı — Kuzey Afrika'daki son toprak kaybedildi |
| Londra / İstanbul / Atina / Bükreş | 1913 | Balkan Savaşları sonrası; Edirne geri alındı (İstanbul Ant.) |
| Mondros | 1918 | I. Dünya Savaşı ateşkesi; 7. madde ile işgallerin kapısı açıldı |
| Sevr | 1920 | Osmanlı'yı fiilen bitiren şartlar; TBMM tanımadı, uygulanamadı |
Kurtuluş Savaşı Antlaşmaları
| Antlaşma | Yıl | Önemi |
|---|---|---|
| Gümrü | 1920 | Ermenistan ile; TBMM'nin ilk siyasi/askerî başarısı ve ilk antlaşması |
| Moskova | 1921 | Sovyet Rusya ile; Misak-ı Millî'yi tanıyan ilk büyük devlet |
| Ankara | 1921 | Fransa ile; Güney Cephesi kapandı, itilaf bloğunda ilk çatlak |
| Kars | 1921 | Kafkas cumhuriyetleriyle; doğu sınırı kesinleşti |
| Mudanya | 1922 | Ateşkes; savaşsız olarak Doğu Trakya ve İstanbul alındı, saltanat kaldırıldı |
| Lozan | 1923 | Bağımsızlık uluslararası alanda tescillendi; kapitülasyonlar kaldırıldı, yeni Türkiye tanındı |
KPSS'de En Çok Sorulan "İlk / Son" Kodları
- İlk büyük toprak kaybı: Karlofça (1699)
- Gerileme başlangıcı: Karlofça · Dağılma başlangıcı: Yaş (1792)
- Son kazançlı antlaşma: Belgrad (1739)
- Bağımsız olan ilk devlet: Yunanistan (Edirne, 1829)
- İlk kez "Avrupalı devlet" sayılma: Paris (1856)
- TBMM'nin ilk antlaşması: Gümrü (1920)
- Misak-ı Millî'yi tanıyan ilk devlet: Sovyet Rusya (Moskova, 1921)
- Kapitülasyonları kaldıran: Lozan (1923)
Sık Yapılan 3 Karışıklık
- Ayastefanos ≠ Berlin: ikisi de 1878; Ayastefanos uygulanmadı, geçerli olan Berlin'dir.
- Mudanya ≠ Lozan: Mudanya ateşkes (1922), Lozan barış antlaşması (1923).
- Bükreş iki kez geçer: 1812 (Rusya, Sırp ayrıcalığı) ve 1913 (II. Balkan Savaşı sonu).
Antlaşmaların bağlı olduğu savaşları haritada görmek için Savaş Haritası oyununu, savaş detaylarını Savaşlar bölümünü, tüm konuların madde özetlerini Konu Özetleri sayfasını kullanabilirsin. Sınav öncesi son tekrar için Çıkma İhtimali Yüksek Bilgiler yazımıza da göz at.
Sık Sorulan Sorular
Osmanlı'nın ilk büyük toprak kaybettiği antlaşma hangisidir?
1699 Karlofça Antlaşması'dır. Bu antlaşmayla Macaristan, Erdel, Podolya ve Mora gibi geniş topraklar kaybedilmiş, Duraklama Dönemi sona ererek Gerileme Dönemi başlamıştır.
Küçük Kaynarca Antlaşması neden önemlidir?
1774'te imzalanan bu antlaşma Osmanlı'nın imzaladığı en ağır antlaşmalardandır: Kırım'a sözde bağımsızlık verilerek elden çıkış süreci başlamış, Rusya kapitülasyon elde etmiş ve Osmanlı Ortodokslarının koruyuculuğunu iddia etmiştir.
Mudanya ile Lozan arasındaki fark nedir?
Mudanya (1922) bir ateşkes antlaşmasıdır; savaş yapılmadan Doğu Trakya ve İstanbul'un alınmasını sağlamıştır. Lozan (1923) ise barış antlaşmasıdır ve Türkiye'nin bağımsızlığını uluslararası alanda tescillemiştir.
Osmanlı'dan bağımsızlığını kazanan ilk devlet hangisidir?
Yunanistan'dır. 1829 Edirne Antlaşması ile bağımsızlığını kazanmıştır; bu, Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımının Osmanlı üzerindeki ilk somut sonucudur.