KPSS Tarih Konu Özetleri

Türk İsmi ve Anlamı

• Türk adı, göçebe yaşam nedeniyle birçok toplumun kaynağında geçer.
• Türk adı 552'de Kök Türk (Göktürk) Devleti ile resmî kimlik kazandı.
• Siyasi ad olarak ilk kez → Göktürkler kullandı.
• Türk adı ilk kez Çin kaynaklarında geçer (Kuzey Şansi / Çin–Hun).
• "Türkiye" coğrafi adı ilk kez → 6. yy Bizans kaynakları (Orta Asya için).
• Marco Polo: Orta Asya = "Büyük Türkiye", Anadolu = "Küçük Türkiye".
• Orhun Abideleri'nde Türk adı → "Türük".
• Çin: Miğfer
• Kaşgarlı Mahmut: Olgunluk çağı
• Wambery: Türemek
• Ziya Gökalp: Kanun-nizam sahibi (töreli)
• Göktürk–Uygur: Güç, kuvvet
• Dorfer: Devlete bağlı halk
• Arap: Terk edilmiş
• İran: Güzel insan
• 🔑 Ziya Gökalp → töre/kanun (Ziya = "düZeN"). Kaşgarlı → olgunluk (K=Kemal/olgun). Türk adının 3 "ilk"i: İlk resmî kimlik = 552 Göktürk, ilk siyasi ad = Göktürk, ilk yazılı kaynak = Çin. → HEP GÖKTÜRK + ÇİN yazdı
• NOT: Türklerin yazıyı geç kullanması ve konargöçer yaşamı nedeniyle Türklere dair bilgiler daha çok yabancı kaynaklarda (Çin, İran, Bizans) geçer — bu da o toplumlarla etkileşimi gösterir.

Türklerin Ana Yurdu

• İlk ana yurt → Orta Asya. Sınırlar: Doğu Kingan Dağları, Batı Hazar Denizi, Güney Himalaya, Kuzey Sibirya (Altay).
• Kutsal şehir → Ötüken ("Toprak Ana", "Dünyanın Merkezi", "İl İdare Edilecek Yer", "Türk memleketlerinin yüreği").
• 🔑 Yön–sınır eşleşmesi: Doğu-Kingan, Batı-Hazar, Güney-Himalaya, Kuzey-Sibirya → KH-HS (saat yönü: Kingan→Hazar→Himalaya→Sibirya)

Orta Asya Kültür Merkezleri

• Anav: En eski kültür; At ilk kez burada
• Afanasyevo: Türklere ait en eski; çakmaktaşı ok ucu, kemik iğne
• Andronovo: İlk tunç + altın eşya (Türklerin ataları)
• Karasuk: İlk demir işlemeciliği
• Tagar: En gelişmiş kültür; tunç ok ucu, hayvan heykeli
• Kelteminar: Balıkçılık + avcılık
• 🔑 Sıra: A-A-A-K-T-K → Anav–Afanasyevo–Andronovo–Karasuk–Tagar–Kelteminar. Eşleştirme: Anav'da At · Afanasyevo = en Eski Türk · Andronovo = Altın/tunç · KaRasuk = demiR · Tagar = Tam gelişmiş · Kelteminar = balıK.

Konargöçer (Bozkır) Yaşamın Özellikleri

• Ekonomi → hayvancılık + ticaret; bozkır kültürü hâkim.
• Zor şartlar → askerî yapı güçlü.
• Sosyal sınıf yok; kadın-erkek eşit, sosyal devlet anlayışı.
• Bağımsızlık + milliyetçilik güçlü; sözlü hukuk önde.
• Hapis cezaları kısa; taşınabilir eşya; yazı geç benimsendi.

Türk Göçlerinin Sebepleri

• Ekonomik: iklim/kuraklık, nüfus artışı, hayvan hastalıkları, otlak yetersizliği.
• Siyasi: boylar arası çekişme, dış baskı (Çin/Kavim), cihan hâkimiyeti düşüncesi.
• Sosyal: yeni yurt arayışı, bağımsız yaşama isteği.
• 🔑 E-S-S = Ekonomik, Siyasi, Sosyal. (En baskın sebep = ekonomik/iklim.)

Göçlerin Sonuçları

• Orta Asya'da nüfus azaldı; Türk kültürü geniş alana yayıldı.
• Boylar arası dinî/siyasi/kültürel farklılıklar oluştu.
• Gidilen yerler askerî teşkilat yönünden etkilendi.
• Çok sayıda devlet kurulması Türk tarihini bütün incelemeyi zorlaştırdı.
• Uzak bölgelere gidenler millî benliğini kaybetti.
• NOT: Atın evcilleştirilmesi ve atlı araba göçleri kolaylaştırdı. Divan-ı Lügati't-Türk'te at → "Türk'ün kanadı". Ana yurttan ayrılan ilk topluluklar → Yakut ve Çuvaş Türkleri.

İskitler (Sakalar)

• Bilinen ilk Türk topluluğu; atı evcilleştiren ilk topluluk.
• En önemli hükümdar → Alp Er Tunga. Perslerle mücadelesi Firdevsi'nin Şehname'sine konu; "Afrasyab" olarak anılır.
• Destanları → Alp Er Tunga + Şu. Kadın hükümdar → Tomris.
• "Bozkırın Kuyumcuları"; Herodot → "Kısrak Sağanlar".
• 🔑 İLK-ilk-ilk: İlk Türk topluluğu + Atı evcilleştiren ilk. Destan = "AŞ" (Alp Er Tunga + Şu). Kadın hükümdar Tomris (Tomris → kadın).

Asya Hun Devleti (Büyük Hun)

• Bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti ("Hun" = insan/halk). Ötüken'de kuruldu.
• Kurucu → Teoman; unvan "Şanyu/Tanhu". Çin Seddi'nin inşası Teoman'la başladı.
• Teoman, oğlu Mete Han ile mücadelede öldü.

Mete Han Dönemi (En Parlak Devir)

• İlk kez Türk siyasi birliğini sağladı (Türkleri tek çatı altında toplayan ilk).
• Peiteng Savaşı'nda Çin'i yendi; asimilasyon endişesiyle Çin'e yerleşmedi.
• İlk düzenli ordu + onlu sistem (10-100-1000-10.000).
• Çin'i Kuzey Şansi Antlaşması ile vergiye bağladı; ikili yönetim.
• Islıklı okun mucidi; "Oğuz Kağan" olarak da bilinir.
• 🔑 DOİ-BİRLİK: Düzenli ordu, Onlu sistem, İkili yönetim + ilk siyasi birlik. Tarih tuzağı: MÖ 209 (Mete tahta) = Kara Kuvvetleri kuruluşu. Söz: "Toprak milletindir" → vatan sevgisinden ilk söz eden.
• NOT: Mete'den sonra oğlu Ki-ok geçti; Çin entrikalarıyla Ho-han-yeh–Çi-çi mücadelesi yaşandı. Çi-çi ilk Türk milliyetçisi sayılır. İlk serbest ticaret pazarı Asya Hun–Çin arasında kuruldu.

Kavimler Göçü (375)

• Asya Hun'un dağılmasıyla Hunlar, Çin baskısıyla Karadeniz'in kuzeyine ilerledi; Ostrogot, Vizigot, Vandal, Frank gibi kavimleri batıya sürdü → Kavimler Göçü.

Sonuçları

• İlk Çağ kapandı, Orta Çağ başladı.
• Roma ikiye ayrıldı (395); Batı Roma 476'da yıkıldı.
• Avrupa'nın siyasi yapısı değişti; bugünkü Avrupa milletlerinin temeli atıldı.
• Avrupa'da feodalite (derebeylik) ve skolastik düşünce doğdu.
• Türk kültürü Avrupa'ya yayıldı; Avrupa Hun Devleti (Balamir) kuruldu.
• 🔑 Ç-R-F-S: Çağ değişti (İlk Çağ kapandı), Roma ikiye/476, Feodalite, Skolastik. En kritik: 375 → Orta Çağ başlangıcı.

Avrupa Hun Devleti (375–469)

• Kurucu → Balamir. Sonra Alipbi, ardından Uldız (Anadolu'ya ilk Türk akınları).
• En parlak dönem → Atilla (434–453).

Atilla Dönemi

• Margos Antlaşması (434): Bizans vergisi artırıldı; Bizans Hun düşmanlarıyla ittifak yapmayacak.
• Anatolios Barışı (447): Vergi artırıldı; Bizans savaş tazminatı ödeyecek.
• 452 İtalya Seferi: Papa I. Leo elçi geldi; Atilla Roma'yı bağışladı.
• 🔑 İkisi de Bizans'a vergi yükledi: MA-436 / AN-447 → Margos önce (434), Anatolios sonra (447). "MA önce, AN sonra" (alfabetik değil, tarih sırası).
• NOT: Atilla → "Tanrının Kırbacı"; Almanların Nibelungen destanında "Etzel". Ölümünden sonra İlek–Dengizik–İrnek taht kavgasıyla devlet çözüldü. "Güneşin battığı yere kadar zapt ederim" sözü → Uldız'a aittir.

I. Göktürk Devleti (552–659)

• Bumin Kağan önderliğinde Ötüken'de, Avarlara son verilerek kuruldu ("İl Kağan").
• Ülke Doğu-Batı ayrıldı; batı "Yabgu" unvanıyla kardeş İstemi'ye verildi.
• Mukan Kağan (553–572): en parlak devir; Avarlar tamamen etkisizleşti.
• İstemi Yabgu: İpek Yolu için Sasanilerle → Akhunları yıktı; sonra Sasanilere karşı Bizans ile ittifak.
• 582'de ikiye ayrıldı: Doğu 630, Batı 659 Çin egemenliğine girdi.
• 🔑 Bumin doğu, İstemi batı → "Bumin = Baş (doğu/merkez), İstemi = batı". İpek Yolu ittifak sırası: Sasani ile Akhun'u yık → sonra Bizans ile Sasani'ye karşı (dost değişti).
• NOT: İstemi Yabgu Bizans'a ilk elçiyi (Maniakh) gönderdi; Bizans da Zemarkhos'u yolladı. 630–682 = "Matem Devri"; Kürşat ilk bağımsızlık isyanını başlattı (639). Ergenekon'a göre Göktürkleri Aşina kabilesi kurdu.

II. Göktürk (Kutluk) Devleti (682–744)

• Kutluk Kağan Çin'e karşı bağımsızlık kazandı → "İlteriş" unvanı. Merkez Ötüken/Karakurum.
• Kapgan Kağan: Türk birliğini sağladı, "Otuz Boyun Kağanı".
• Bilge Kağan hükümdar, kardeşi Kültigin komutan; danışman Tonyukuk ("Türklerin Bismarck'ı").
• Bilge Kağan → en parlak devir; Şantan Savaşı (720) sonrası Çin vergiye bağlandı.
• Devlet Basmil + Karluk + Uygur birleşmesiyle yıkıldı.

Göktürklerin Önemi

• Türk adıyla kurulan ilk devlet.
• Orhun (Göktürk) Abideleri → ilk millî alfabe, Türklerin ilk yazılı belgesi.
• Para kullandılar. Ergenekon + Bozkurt destanları onlara ait.
• Orta Asya'da en geniş sınırlara ulaşan devlet.
• 🔑 Üçlü kadro: BKT = Bilge (akıl) · Kültigin (kılıç/komutan) · Tonyukuk (danışman). Orhun Abideleri'ni yazan → Yolluğ Tigin. Kuran-yıkan tuzağı: yıkan üçlü "BKU" (Basmil-Karluk-Uygur).

Uygurlar (744–840)

• Kurucu → Kutluk Bilge Kül Kağan; başkent Karabalgasun; yerleşik ilk başkent Ordubalık.
• Moyen Çor (Bayan Çur): en parlak devir.
• Bögü Kağan: Mani dini kabul + yerleşik hayata geçiş.
• 840'ta Kırgızlar yıktı.

Uygurların Önemi (İLK'ler)

• Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti → ilk şehirleşme + mimari.
• Uygur alfabesi; ilk kütüphaneler; hareketli harf (matbaa).
• İlk örgün eğitim; orta oyunu ile Türk tiyatrosu.
• Töreyi yazılı hâle getirdiler; Göç + Türeyiş destanları.
• Din değiştiren ilk Türk devleti (Mani); "Burkan" tapınakları.
• 🔑 YÖM-T-D: Yerleşik hayat, Örgün eğitim, Matbaa/hareketli harf, Tiyatro (orta oyunu), Din değiştiren ilk. Hatırlatma: "Uygur = Yerleşik + Okuryazar" (savaşı bıraktı, kültüre daldı).
• NOT: Mani dini Uygurları savaşmamaya/et yememeye iterek askerî yönden zayıflattı; ama bilim-sanat-edebiyatta ilerletti. Fresk (duvar resmi), tahıl ambarı ve mimari → yerleşik hayatın kanıtı.

• 🔑 İstanbul'u ilk kuşatan = AVAR · İlk Müslüman Türk devleti = İtil-Volga BULGAR · Museviliği benimseyen tek = HAZAR · İslam'ı kabul eden ilk Türk topluluğu = KARLUK (Talas 751) · Para bastıran ilk hükümdar = Baga Tarkan / TÜRGİŞ · Orta Asya'da son Türk devleti + Moğol'a giren ilk = KIRGIZ.

Avarlar (560–805)

• Bayan Han önderliğinde Orta Avrupa'da kuruldu.
• Sasanilerle → İstanbul'u ilk kez kuşatan Türk devleti (619 ve 626).
• Hristiyanlaşıp millî benlik kaybetti; 805'te Franklar yıktı.

Bulgarlar

• "Bulgar" = karışık. İkiye ayrılır. Madara Kaya Kabartmaları + Şankızı Destanı onlara ait.
• Tuna Bulgarları: Asparuh kurdu; en parlak Kurum Han. Boris Han → Hristiyanlık; Simeon ilk kez "Çar" unvanı.
• İtil-Volga Bulgarları: Almış Han → ticaretle İslam (921). İlk Müslüman Türk devleti. 1237'de Altın Orda yıktı.
• 🔑 Tuna = Haç (Hristiyan) · İtil = İslam. "İtil'de İ İslam" · "Tuna'da Çar (Hristiyan)". İlk Müslüman Türk devleti tuzağı → İtil-Volga Bulgar (Karahanlı değil!).

Hazarlar (630–968)

• Kafkaslarda hâkim; çift hükümdar; dinî hoşgörünün sembolü ("Hazar Barış Çağı").
• İslam'ın Kafkaslara yayılmasını engellediler; Hz. Osman'da Belencer Savaşı.
• Bulan Han → Museviliği benimseyen ilk ve tek Türk devleti. Ruslar yıktı.

Macarlar

• İlk Türkoloji enstitüsünü kurdular; Balkanların Germenleşmesini engellediler.
• Hristiyanlaşıp millî benlik kaybettiler; Türk Kurultayı hâlâ Macaristan'da yapılır.

Peçenekler

• Devlet kuramadılar; Rusların Karadeniz'e inmesini engellediler.
• Bizans'ta ücretli asker; 1071 Malazgirt'te saf değiştirdiler.
• Çaka Bey ile İstanbul'u kuşattılar; Kıpçaklar ortadan kaldırdı.

Kıpçaklar (Kumanlar)

• Karadeniz'in Türkleşmesine katkı; Rusların güneye inmesini engellediler.
• Rus mücadelesi → İgor Destanı; Oğuz mücadelesi → Dede Korkut.
• Codex Cumanicus (Türkçe-Farsça-Latince sözlük) onlara ait; Altın Orda'nın Türkleşmesinde etkili.
• 🔑 İgor=Kıpçak-Rus · Dede Korkut=Kıpçak-Oğuz · Codex Cumanicus=Kıpçak (Kuman) sözlüğü · Manas=Kırgız · Şu/Alp Er Tunga=İskit · Göç/Türeyiş=Uygur · Ergenekon/Bozkurt=Göktürk.

Sabirler (Sabarlar)

• Silah yapımında ileri; Karadeniz'in kuzeyine yerleştiler.
• En önemli hükümdar Balak Han; Sasanilerle Bizans'a karşı.
• Anadolu'ya sefer düzenleyen ikinci Türk devleti (Ankara-Kayseri-Konya'ya kadar). Eşi Boarık Hatun da yönetti.

Oğuzlar

• "Oğuz" = boy/kabile. Göktürk ve Uygur hâkimiyetinde yaşadılar.
• 1071 Malazgirt'te Selçuklu safına geçtiler. En kalabalık Türk topluluğu; "Türkiye Türklerinin Atası". İlk kez Orhun Abideleri'nde anılır.
• 🔑 Peçenek = saf DEĞİŞTİRDİ (Bizans'tan ayrıldı) · Oğuz = Selçuklu SAFINA geçti. "PeçeneK terK etti, OğuZ Selçuk'a."

Türgişler

• İlk hükümdar Baga Tarkan → kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarı.
• Sulu Kağan Emevilerle mücadeleyle Maveraünnehir'in İslamlaşmasını geciktirdi; 766'da Karluklar yıktı.

Karluklar

• 751 Talas'ta Arapların yanında → İslam'ı kabul eden ilk Türk topluluğu.
• Karahanlı'nın kuruluşunda etkili; Cengiz'e itaat eden ilk Müslüman Türk topluluğu.

Kırgızlar

• 840'ta Uygurları yıkıp Ötüken'de kuruldu → Orta Asya'da kurulan son Türk devleti.
• Moğol hâkimiyetine giren ilk Türk devleti. Manas Destanı (dünyanın en uzun destanı).
• Türk devletlerinin ortak yıkılma sebepleri: düzensiz veraset (taht kavgası), ikili teşkilatın ayrılığa dönmesi, kut anlayışı ve Çin entrikaları.

Devlet Teşkilatı & Kut Anlayışı

• Devlet = "il" (aynı zamanda "barış"). Unsurları: millet, ülke, hâkimiyet (oksızlık), teşkilat.
• Hükümdarlık yetkisini Gök Tanrı verir → Kut. Kut kan yoluyla tüm hanedan erkeklerine geçer → taht kavgaları.
• 🔑 Kut–Ülüg–Küç = Kut (siyasi iktidar) · Ülüg/Ülüş (ekonomik güç, ikili yönetimin dayanağı) · Küç (askerî güç).
• Unvanlar: Han, Hakan, Kağan, Yabgu, İlteber, Şanyu, Tanhu, İdikut.
• Semboller: Otağ (çadır), Örgin (taht), Tuğ (sancak), Yarlığ (emir), Nevbet (davul), Kur (kemer), Berge (kamçı), kılıç.
• NOT (tuzak): Bu dönemde Sultan, Padişah, Halife yoktur — İslamiyet sonrası kullanılmıştır.

Kurultay (Toy / Keneş)

• Görevleri: kanun yapma, savaş-barış, hakan seçme. Üyeler = Toygun.
• Başkan kağan; yoksa Ayguci (vezir). Son söz hakanda → danışma organı. Kararları Ayuki (hükümet) uygular.
• 🔑 Hatun devlet işine karışır, kağana vekâlet eder, elçi kabul eder AMA kurultaya BAŞKANLIK ETMEZ.
• Meclisler: Avrupa Hun → Seçkinler, Peçenek → Komenton, Hazar → İhtiyarlar, Tuna Bulgar → Millet, Oğuz → Tırnek Meclisi.

Yönetim Kavramları

• Ayuki: Hükümet — Sübaşı — Ordu komutanı
• Ayguci/Üge: Vezir — Ağıcı — Hazinedar
• Buyruk: Bakan — Emçi/Otacı — Doktor
• Tamgacı: Mühürdar — Bitikçi — Kâtip
• Tudun: Vergi memuru — Yalvaç — Elçi
• Şad: Taşradaki hanedan üyesi — Tigin/Elig — Hükümdar oğlu

Ordu & Toplum

• Ordu-millet anlayışı; sürekli ve süvari ordu. İlk düzenli ordu → Mete Han. Hazarlar hariç ücretli asker yok.
• Taktik: Turan (sahte ricat/hilal), pusu. İlk askerî konserve Türklerde. Zırh=Yarık, keşif=Yelme, kule=Kargu.
• Aile = Oğuş; tek eşlilik + ataerkil. Anne=Ög, Baba=Kang, başlık parası=Kalıng, bayram="Yengi Kün".
• 🔑 O-U-B-B-İ = Oğuş(aile) → Urug(soy) → Bod/Ok(boy) → Budun(millet) → İl(devlet).

Ekonomi & Para

• Temel geçim hayvancılık; tarım özellikle Uygurlarda. Ticaret = değiş-tokuş, en çok at.
• Yollar: İpek ve Kürk. İlk serbest pazar → Asya Hun–Çin.
• 🔑 Çav=kâğıt para · Yarmak=madenî · Böz/Kamdu=bez para · Satir=gümüş disk. "ÇaV = kâğıt (V→varak)".

İnanç

• En yaygın → Gök Tanrı. Diğerleri: Atalar kültü, Totemizm, Şamanizm, Hristiyanlık, Musevilik, İslam.
• Cennet=Uçmağ, Cehennem=Tamu, din adamı=Kam/Baksı/Şaman, cenaze=Yuğ, mezar=Kurgan, mezar taşı=Balbal.
• 🔑 B-K-U-T = Balbal + Kurgan + Uçmağ + Tamu + eşyayla gömme → ahiret inancı vardı.

Hukuk (Töre)

• Sözlü hukuk = Töre. "İl gider, töre kalır". Kağan dâhil herkes töreye uymak zorunda.
• Değişmez hükümler: Könilik (adalet), Tüzlük (eşitlik), Uzluk (iyilik), Kişilik (insanlık).
• Yüksek mahkeme=Yargu (kağan başkan), hâkim=Yargan. İdamlık suç: isyan, ihanet, adam öldürme, at çalma. Hukuku ilk yazan → Uygurlar.

Yazı, Destan & Kitabeler

• Millî alfabeler: Göktürk + Uygur. Edebiyat: Sav(atasözü), Sagu(ağıt), Koşuk(şiir), destan. İlk şair → Aprınçur Tigin.
• İskit: Alp Er Tunga, Şu
• Asya Hun: Oğuz Kağan
• Göktürk: Ergenekon, Bozkurt
• Uygur: Göç, Türeyiş
• Kırgız: Manas
• Bulgar: Şan Kızı
• Oğuz: Dede Korkut
• 🔑 3 anıt (tarih sırası): Tonyukuk 725 → Kültigin 732 → Bilge 735. Yazan: Yolluğ Tigin · Bulan: Yadrintsev · Okuyan: Thomsen. İlk yazılı millî kaynak + ilk nutuk/siyasetname.
• NOT: Yazıt aidiyeti → Orhun/Bugut = Göktürk, Karabalgasun/Şine Usi/Taryat = Uygur, Yenisey = Kırgız. Varlığından ilk söz: Cüveyni (Tarih-i Cihangüşa).

Sanat & Bilim

• İlk takvim → 12 Hayvanlı Türk Takvimi. Sanatta hayvan üslubu; ressam=Bedizci; ilk heykel=Balbal.
• Eserler: Esik Kurganı → Altın Elbiseli Adam, Pazırık Kurganı → dünyanın en eski halısı. Millî saz=Kopuz.

Türk-Arap İlişkileri & Talas (751)

• Komşuluk → Hz. Ömer; ilk savaş (Belencer, Hazarlarla) → Hz. Osman. Dostluk → Abbasiler.
• 751 Talas Savaşı: Karluklar Abbasilerin yanında Çin'e karşı.
• 🔑 Ç-D-İ-K = Çin egemenliği bitti · Dostluk (Türk-Arap) · İslam yayıldı · Kâğıt Çin dışında ilk Semerkant'ta üretildi.
• Geçişi kolaylaştıran: tek tanrı + ahiret ortaklığı, cihat ≈ cihan hâkimiyeti, din adamının ayrıcalıksızlığı, temizlik, Abbasi hoşgörüsü.
• NOT: Abbasiler Türkleri Samarra Ordugâhı ve sınırdaki Avasım şehirlerine yerleştirdi.

Karahanlılar (840–1212)

• Batı Türkistan'da (Balasagun) kuruldu; kurucu Bilge Kül Kadir Han.
• Satuk Buğra Han İslam'ı kabul etti → Orta Asya'da kurulan ilk Müslüman Türk devleti. En parlak: Yusuf Kadir Han. 1042'de ikiye ayrıldı; Batı'yı 1212'de Harzemşahlar yıktı.
• 🔑 Tek ayırt edici: Millî kimliği koruyan (resmî dil Türkçe, Uygur alfabesi). İlkleri: ilk medrese, ilk Ribat (kervansaray), ilk burslu eğitim, ilk posta, ilk Gulam sistemi, Bimarhane (hastane).

Gazneliler (963–1187)

• Afganistan Gazne'de; temel Alp Tigin, bağımsızlık Sebük Tigin.
• Zirve Gazneli Mahmut: halifeyi koruduğu için ilk "Sultan" unvanı; Hindistan'a 17 sefer ("Hindistan Fatihi").
• 1040 Dandanakan'da Selçuklu'ya yenilip çöktü; 1187'de Gurlular yıktı.
• NOT: Saray dili Türkçe, bilim Arapça, edebiyat Farsça → Türkçenin gelişimi yavaşladı.

Büyük Selçuklu (1040–1157)

• Oğuz-Üçok-Kınık boyundan; Selçuk Bey Cend'de İslam'ı kabul etti. Kurucular Tuğrul + Çağrı Bey.
• 🔑 40–48–71–141: 1040 Dandanakan (kuruluş, Gazneli) → 1048 Pasinler (ilk Bizans zaferi) → 1071 Malazgirt (Anadolu kapıları) → 1141 Katvan (Karahitay'a yenilgi, çöküş).
• Tuğrul Bey: 1040 Dandanakan, 1048 Pasinler; halifeyi kurtarıp "Doğu-Batı'nın Sultanı".
• Alp Arslan: 1071 Malazgirt ("Yurt Açan Savaş"), Romen Diyojen esir; "toprak fethedenindir" → Anadolu Türkleşti. Vezir Nizamülmülk → Nizamiye Medreseleri (1066).
• Melikşah (zirve): Celali Takvimi (Ömer Hayyam), ilk ikta sistemi. Hasan Sabbah/Batinilik başladı.
• Sultan Sencer: 1141 Katvan yenilgisi → 1157'de yıkılış.
• Sonrası: Türkiye, Suriye, Kirman, Irak Selçukluları + Atabeylikler (Salgurlular, İldenizoğulları, Böriler, Zengiler).

Harzemşahlar (1097–1231)

• Harezm bölgesinde; kurucu İl Arslan, zirve Alaaddin Tekiş. Kendilerini Büyük Selçuklu varisi saydılar.
• 1230 Yassıçemen'de Anadolu Selçuklu'ya yenildiler; 1231'de Moğollar yıktı.
• 🔑 Harzemşahların Moğol elçi/tüccar kervanını öldürmesi → Cengiz Han'ın Orta Asya istilasının gerekçesi. "Otrar = kıvılcım".

Babürlüler (1526–1858)

• Babür Şah Hindistan'da kurdu (merkez Agra); İslam'ın kalıcılığını sağladılar.
• Şah Cihan, eşi Mümtaz Mahal için Tac Mahal'ı yaptırdı (Osmanlı mimarları da katıldı).
• Babür Şah anılarını Babürname'de yazdı; 18. yy'da İngiliz himayesine girdiler.
• 🔑 Şah Cihan + Mümtaz Mahal → aşk anıtı. Yazan hükümdar-yazar = Babür (Babürname).

• 🔑 Sıra: T-İ-E-M = Tolunoğulları → İhşidiler → Eyyubiler → Memlükler. Mısır'da ilk Türk = Tolun · Hicaz'a hâkim ilk = İhşid · Moğol'u yenen tek = Memlük.

Tolunoğulları (868–905)

• Mısır'da kurulan ilk Türk-İslam devleti (Tolunoğlu Ahmet). Maristan (hastane) kurdular. Halk Arap–yönetici Türk → kısa ömürlü. 905'te Abbasiler yıktı.
• NOT: Tolunoğlu Ahmet Camii İslam sanatında minare geleneğini başlatan eserdir.

İhşidiler / Akşitler (935–969)

• Mısır'daki ikinci Türk devleti (Muhammed bin Togaç, "Akşit"). Hicaz'a (Mekke-Medine) hâkim olan ilk Türk-İslam devleti. 969'da Fatımiler yıktı.

Eyyubiler (1174–1250)

• Selahaddin Eyyubi kurdu. 1187 Hıttin ile Kudüs Haçlılardan alındı → 3. Haçlı Seferi'ni tetikledi. 1250'de Memlükler yıktı.
• NOT: Selahaddin "Kudüs Fatihi"; "Hâdimü'l-Harameyn" unvanını kullanan ilk Türk-İslam hükümdarı.

Memlükler (1250–1517)

• Komutan Aybeg kurdu ("ed-Devletü't-Türkiye").
• 1260 Ayn Calut'ta Kutuz, Hülagu'yu yendi → Moğolları yenen tek Türk devleti. Baybars 1277 Elbistan.
• Kut/veraset yok → her emir hükümdar olabilir. 1516 Mercidabık + 1517 Ridaniye ile Yavuz yıktı.
• NOT: Baybars, Abbasi ailesinden birini halife ilan ederek hilafeti Mısır'da yeniden kurdu.

Moğol İmparatorluğu (1196–1227)

• Cengiz Han (Timuçin); başkent Karakurum. Uygurlardan etkilendiler; Cengiz Yasaları + onlu sistem.
• Cengiz ülkeyi oğulları arasında böldü.
• 🔑 Altın Orda · İlhanlı · Çağatay · Kubilay. Not: bitişik sınırlı tarihin en büyük imparatorluğu.

Altın Orda (1227–1502)

• Batu Han (Karadeniz kuzeyi). Berke Han İslam'ı kabul → İslam'ı benimseyen ilk Türk-Moğol devleti (Türkleşmede Kıpçaklar etkili).
• Rusların güneye inmesini engelledi; Timur yıkınca Ruslar güçlendi.

İlhanlılar (1256–1336)

• Hülagu Han (İran). 1256 Alamut → Batinilik bitti; 1258 Bağdat → Abbasi Devleti'ne son.
• 1243 Kösedağ'da Anadolu Selçuklu'yu yendi. Gazan Han İslam'ı benimsedi.

Çağatay & Kubilay

• Çağatay Hanlığı: Doğu Türkistan; Türkleşti + İslam'ı kabul etti; sonra Timur'a bağlandı.
• Kubilay Hanlığı (Pekin): Türkleşmeyen ve İslam'ı benimsemeyen tek Moğol devleti; Marco Polo anlatır.
• 🔑 Altın Orda + Çağatay + İlhanlı = İslam'a geçti; Kubilay = geçMEDİ (tek istisna). Abbasi'yi bitiren = İlhanlı (1258).

Timur Devleti (1369–1507)

• Timur; başkent Semerkant. Altın Orda'yı yıkıp (istemeden) Rusları güçlendirdi. Hanedan = "Mirza", toprak = "Suyurgal".
• Ali Şir Nevai, Uluğ Bey, Ali Kuşçu bu dönemde. 1402 Ankara Savaşı → Osmanlı'yı yendi, Fetret Devri. 1507'de Şeybaniler yıktı.

Hükümdar & Devlet Anlayışı

• Ülke = hanedanın ortak malı → taht kavgaları (Memlüklerde bu veraset yok).
• Yetki kut ile verilir; hükümdar yasama-yürütme-yargı başı, şeri+örfi hukukla sınırlı.
• Unvanlar: Han, Hakan, Sultan, Melik, Şah, Padişah, Gazi, Şehinşah, Sultan-ı Azam.
• Semboller: Otağ, Tuğ, Nevbet (davul), Hutbe, Tıraz, Çetr (şemsiye), tuğra/mühür, para bastırma, sancak.

Saray Görevlileri

• Saray adı: Karahanlı Kapu, Gazneli Dergâh, Selçuklu Bergâh.
• Hâcibü'l-Hüccâb: Vezirden sonra en rütbeli; hükümdar-halk bağı
• Candar: Saray/hükümdar güvenliği
• Çaşnigir: Yemeği ilk tadan
• Emir-i Ahur: Atların bakımı
• Emir-i Alem: Bayrağı koruma
• Devaddar: Yazı takımı

Divan Teşkilatı

• Vezir: Selçuklu Sahib-i Divan-ı Devlet, Karahanlı Yuğruş, Gazneli Hace-i Büzürg. Büyük divan Selçuklu'da Divan-ı Ala.
• Divan-ı İnşa: Yazışmalar — Tuğrai/Münşi
• Divan-ı İstifa: Malî işler — Müstevfi
• Divan-ı İşraf: Teftiş/denetim — Müşrif
• Divan-ı Arz: Ordu, asker maaşı — Emir-i Arz
• Divan-ı Mezalim: Ağır siyasi suç (yüksek mahkeme) — Sultan
• Divan-ı Berid: Posta-haber — Sahib-i Berid
• 🔑 İİİ-AMB = İnşa(yazı) · İstifa(para) · İşraf(teftiş) · Arz(ordu) · Mezalim(mahkeme) · Berid(posta). İstifa→"masraf/para", İşraf→"denetim".
• NOT: "Niyabet-i Saltanat" ilk kez Anadolu Selçuklu'da. Gazneli yazışma divanı = Divan-ı Risalet.

Taşra

• Melik (hanedan vali), Şıhne (askerî vali), Amid (sivil), Amil (vergi), Muhtesip (belediye), Atabey (melik eğitmeni).

Ordu

• Hassa Askerleri: savaşçı çekirdek, Türklerden; maaş yerine ikta geliri.
• Gulaman-ı Saray: sultanı korur, yılda 4 kez maaş (bistegani); farklı milletlerden. İlk → Karahanlılar.
• İkta Askerleri (Cebelü): ikta sahiplerince beslenir, maaşsız, tamamı Türk. İlk → Büyük Selçuklu.
• Türkmenler: sınır akıncıları.
• 🔑 Gulam (ücretli/köle asker) ilk = Karahanlı · İkta askeri (Cebelü) ilk = Büyük Selçuklu. "GuKa – İkBüyük".

Toprak (Miri – Mülk)

• Miri (devlet): Has (hükümdara), İkta (görevliye), Vakıf (hayra).
• Mülk (şahıs): Öşri (Müslüman), Haraci (gayrimüslim).
• 🔑 Miri = H-İ-V (Has-İkta-Vakıf) · Mülk = Ö-H (Öşri=Müslüman, Haraci=gayrimüslim). İkta sistemini sistemli uygulayan → Nizamülmülk (Melikşah).
• İkta: toprak gelirinin hizmet+asker karşılığı görevliye bırakılması → düzenli vergi, sürekli üretim, maaşsız ordu, taşra denetimi.

Hukuk

• Şeri (İslam) hukuk → başı Kadı'l-Kudat (miras, nikâh, ticaret).
• Örfi (töre) hukuk → başı Emir-i Dad (Dadbeg) (yönetim, güvenlik).
• Askerî davalar → Kadıasker (Kadıleşker).
• Ticaret: Arasta (esnaf), Bedesten (kapalı çarşı), Kapan (gıda), İmarethane (aşevi), Darüşşifa/Maristan (hastane).

Temel Eserler

• Kutadgu Bilig: Yusuf Has Hacip — Türk-İslam edebiyatının ilk yazılı eseri + ilk siyasetname
• Divanü Lugati't-Türk: Kaşgarlı Mahmut — İlk Türkçe sözlük/ansiklopedi + ilk Türk haritası
• Divan-ı Hikmet: Ahmet Yesevi — İlk tasavvuf eseri; "Piri Türkistan"
• Atabetü'l Hakayık: Edip Ahmet Yükneki — Ahlaki öğütler
• Siyasetname: Nizamülmülk — Büyük Selçuklu (Melikşah'a)
• Muhakemetü'l Lügateyn: Ali Şir Nevai — Türkçe > Farsça savunusu (Timur dönemi)
• 🔑 KU-DİL-Aİ-Hİ → Kutadgu Bilig · Dil: Divanü Lugati't-Türk · Atabetü'l Hakayık · Hi: Divan-ı Hikmet. İlk 3'ü Karahanlı (Uygur alfabesi), Hikmet → Yesevi.

Bilim Adamları

• Farabi: "Muallim-i Sani" (2. Öğretmen); bilimleri ilk sınıflandırdı
• İbn-i Sina: "Şeyhü'r-Reis"; El-Kanun fi't-Tıb (tıp)
• Harezmi: Cebir + matematikte ilk sıfır
• Biruni: Enlem-boylam; "sarayımın en değerli hazinesi"
• Gazali: Nizamiye başmüderrisi; "Hüccetü'l-İslam"
• Uluğ Bey: Astronom; Uluğ Bey Ziyci (Timur)
• 🔑 Farabi=2. Öğretmen · İbn-i Sina=tıp (El-Kanun) · Harezmi=cebir+sıfır · Biruni=coğrafya/enlem-boylam · Gazali=Nizamiye. "Sıfır→Harezmi, Kanun→Sina".

Mimari & Süsleme

• Dinî: Cami, Medrese, Türbe, Kümbet, Külliye. Sivil/askerî: Kervansaray, Ribat, Han, Köprü, Kale.
• Hat: Güzel yazı
• Minyatür: Küçük kitap resmi (Nakkaş)
• Tezhip: Altın yaldızla süsleme
• Çini: Fırınlı toprak üzeri motif
• Kündekari: Ahşap işçiliği
• Telkari: Altın-gümüş işleme

Türkiye Tarihi Bölümleri

• İlk Türk Beylikleri → Anadolu Selçuklu → II. Türk Beylikleri → Osmanlı → Türkiye Cumhuriyeti.

Anadolu'daki 4 Önemli Savaş

• Pasinler (1048): B. Selçuklu–Bizans — İlk Bizans savaşı; "Yurt Tanıyan"
• Malazgirt (1071): B. Selçuklu–Bizans — Kapılar açıldı; "Yurt Açan"
• Miryokefalon (1176): A. Selçuklu–Bizans — Kesin Türk yurdu; "Yurt Tutan / Tapu"
• Kösedağ (1243): A. Selçuklu–Moğol — Birlik bozuldu; II. beylikler
• 🔑 Pasinler = Yurt Tanıyan → Malazgirt = Yurt Açan → Miryokefalon = Yurt Tutan (Tapu) → Kösedağ = yurt bölündü. Sıra: 48–71–76–43.

İlk Türk Beylikleri

• Saltuklular (Erzurum): Anadolu'daki ilk Türk beyliği; Mama Hatun.
• Mengücekler (Erzincan/Divriği): Divriği Ulu Cami (UNESCO).
• Danişmentliler (Sivas): ilk beyliklerin en güçlüsü; ilk medrese Yağbasan.
• Çaka Beyliği (İzmir): ilk denizci beylik; 1081 = Deniz Kuvvetleri kuruluşu.
• Artuklular (Mardin/Diyarbakır): ilk beyliklerin en son yıkılanı; El-Cezeri (sibernetik öncüsü), Malabadi Köprüsü.
• 🔑 Saltuklu=ilk beylik · Çaka=ilk denizci · Danişment=ilk medrese (Yağbasan) · Artuklu=en son yıkılan · Mengücek=Divriği.

Kuruluş & Hükümdarlar

• Kutalmışoğlu Süleyman Şah → İznik'te kurdu (1077); Bizans'la 1081 Dragos Çayı.
• I. Kılıç Arslan: Çaka Beyliği'ne son verdi; I. Haçlı Seferi sonrası başkent Konya.
• I. Mesut: Batı ilk kez "Türkiye" dedi; ilk bakır para.
• II. Kılıç Arslan: Danişment'e son verdi; 1176 Miryokefalon (kesin Türk yurdu, III. Haçlı'yı tetikledi); ilk altın para, ilk kervansaray Alay Han.
• I. Gıyaseddin Keyhüsrev: Antalya-Samsun; ilk hastane Gevher Nesibe.
• I. İzzettin Keykavus: Sinop; ilk tersane.
• I. Alaeddin Keykubad (ZİRVE): Alanya; Suğdak Seferi; 1230 Yassıçemen (Harzemşah); ilk sigorta.
• II. Gıyaseddin: 1240 Babailer İsyanı; 1243 Kösedağ (Moğol yenilgisi) → 1308 yıkılış.
• 🔑 Bakır para = I. Mesut · Altın para = II. Kılıç Arslan · "Türkiye" adı = I. Mesut · Tersane = I. İzzettin (Sinop) · Zirve = I. Alaeddin Keykubad · Yıkan savaş = Kösedağ 1243.

Nedenler

• Dinî: Kudüs'ü alma isteği, Kluni tarikatı, Katolik kilisesi.
• Siyasi: Bizans'ın Türkleri durdurma isteği; kral/derebeyi güç arayışı.
• Ekonomik: Doğu'nun zenginliği, İpek-Baharat yolları Müslümanlarda, Avrupa yoksulluğu.

4 Sefer

• I (1096–99): en etkili; Antakya + Kudüs alındı.
• II (1147–49): başarısız.
• III (1189–92): Selahaddin'in Kudüs'ü almasıyla başladı.
• IV (1202–04): amacından saptı → İstanbul'da Latin İmparatorluğu.
• 🔑 I. Sefer = tek başarılı (Kudüs alındı) · IV. Sefer = amacından saptı (İstanbul/Latin İmp.). "1 aldı, 4 saptı".

Sonuçlar

• Dinî: kilise/papaya güven azaldı, skolastik zayıfladı.
• Siyasi: Avrupa'da feodalite zayıfladı, krallar güçlendi; Türklerin batı ilerleyişi bir süre durdu.
• Ekonomik: Doğu-Batı ticareti + burjuva sınıfı + bankacılık gelişti (Venedik-Cenova).
• NOT: Avrupalılar Müslümanlardan pusula, barut, kâğıt, matbaayı öğrendi.

II. Türk Beylikleri

• Osmanoğulları: Söğüt; Anadolu birliğini kuracak beylik
• Karamanoğulları: Türkçeyi ilk resmî dil ilan eden (1277); en güçlü
• Karesioğulları: Osmanlı'ya katılan ilk beylik
• Dulkadiroğulları: Osmanlı'ya katılan son beylik
• Aydınoğulları: En güçlü denizci beylik (Gazi Umur Bey)
• Germiyanoğulları: Çeyizle Osmanlı'ya katıldı
• 🔑 İlk katılan = Karesi · Son katılan = Dulkadir · Türkçe resmî dil (1277) = Karaman · Denizci = Aydın. "KaResi ilk, DuLkadir son, KaRaman dil".

Ahilik

• Esnaf-zanaat teşkilatı; kurucu Ahi Evran, manevi lider Hacı Bektaş Veli, kural kitabı Fütüvvetname.
• Temel meslek debbağlık (dericilik); gayrimüslim üye olamaz.
• Fiyat = narh, işyeri belgesi = gedik. Görevliler: Kethüda, Yiğitbaşı, Nakip.

Mimari & Edebiyat

• İlk külliye: Kayseri Huand Hatun · ilk hastane: Gevher Nesibe · ilk medrese: Yağbasan (Danişment).
• Mevlana: Mesnevi, Divan-ı Kebir
• Yunus Emre: Anadolu Türk şiirinin öncüsü; Divan
• Hoca Dehhani: İlk divan şairi; Selçuklu Şehnamesi
• Âşık Paşa: Garipname
• NOT: A. Selçuklu'da merkezî otorite daha güçlü. Arazi dağıtımı → Divan-ı Pervane; donanma komutanı → Meliküssevahil.

13. yy Sonu Durum

• Çevre güçler: dağılan Türkiye Selçuklu, İlhanlılar, Altın Orda, Memlükler, zayıf Bizans; Balkanlarda Sırp-Bulgar-Bosna; Avrupa'da İngiltere-Fransa Yüzyıl Savaşları.
• 🔑 1299 – 1453 – 1579 – 1699 – 1792 = Kuruluş(Osman uç beyi) → Yükselme(İstanbul Fethi) → Duraklama(Sokullu ölümü) → Gerileme(Karlofça) → Dağılma(Yaş).

Kısa Sürede Büyüme Sebepleri

• Merkeziyetçi anlayış + yetenekli hükümdarlar; Bizans'ın zayıflığı; coğrafi konum.
• İstimalet (hoşgörü) + iskân politikası, Ahi desteği, gaza-cihad, güçlü ordu.
• Yüzyıl Savaşları Balkan ilerleyişini kolaylaştırdı.
• Destek grupları: Gaziyan-ı Rum (gaziler), Abdalan-ı Rum (dervişler), Bacıyan-ı Rum (kadınlar), Fakıyan-ı Rum (bilginler), Ahiler.

Osman Bey (1281–1326)

• Oğuz-Bozok-Kayı boyu; Söğüt-Domaniç. 1302 Koyunhisar (Bapheus) = ilk Osmanlı-Bizans savaşı.
• İlk vergi Bac (ilk Osmanlı kanunu), ilk kadı (Dursun Fakih), ilk para (bakır mangır).
• 🔑 İlk savaş=Koyunhisar 1302 · ilk kanun=Bac vergisi · ilk para=mangır. Boy = "Bozok-Kayı".

Orhan Bey (1326–1362)

• 1326 Bursa (başkent), 1329 Maltepe (Palekanon) → İznik-İzmit.
• 1345 Karesi = katılan ilk beylik (deniz gücü). 1353 Çimpe = Rumeli'deki ilk toprak.
• 🔑 İlk medrese (İznik), ilk vezir (Alaeddin Paşa), ilk divan, ilk düzenli ordu (yaya-müsellem), ilk Tımar, ilk "Sultan" unvanı, ilk gümüş para, ilk kapitülasyon (1352 Ceneviz). Kod: Karesi ilk beylik, Çimpe ilk Rumeli.

I. Murat (Hüdavendigar) (1362–1389)

• 1363 Edirne (başkent), 1364 Sırpsındığı (ilk Haçlı savaşı).
• 1389 I. Kosova: ilk kez top; I. Murat savaş meydanında şehit olan tek padişah.
• Veraset: "ortak mal" → "ülke hükümdar ve oğullarınındır".
• 🔑 Yeniçeri + Acemioğlan + Pençik + Rumeli Beylerbeyliği + defterdarlık + kazaskerlik. "Kosova'da top patladı, Murat şehit".

I. Bayezid (Yıldırım) (1389–1402)

• 1396 Niğbolu (Haçlı zaferi) → halifeden "Sultan-ı İklim-i Rum".
• İlk kez Anadolu siyasi birliğini büyük ölçüde sağladı.
• 1391 İstanbul'u ilk kuşatan padişah (Anadolu Hisarı).
• NOT: İlk cülus bahşişi + ilk kardeş katli (Yakup) bu dönemde.

Ankara Savaşı (1402)

• Timur ile Türk-İslam liderlik mücadelesi; Kara Yusuf/Ahmet'in Osmanlı'ya sığınması.
• Yıldırım Bayezid esir düştü (esir düşen tek padişah); Anadolu birliği bozuldu, fetihler durdu.
• → 11 yıllık Fetret Devri (1402–1413).
• 🔑 Çelebi Mehmet-Amasya · Musa-Bursa · İsa-Balıkesir · Süleyman-Edirne. Kazanan → Çelebi Mehmet. Yıldırım = esir düşen TEK padişah.

I. Mehmet / Çelebi (1413–1421)

• Fetret'i bitirdi → Osmanlı'nın ikinci kurucusu.
• 1416 Çalıbey (Venedik'le ilk deniz savaşı). 1420 Şeyh Bedrettin İsyanı (ilk dinî isyan). Düzmece Mustafa Olayı.

II. Murat (1421–1451)

• 1444 Edirne-Segedin (ilk Haçlı-Osmanlı barışı). Tahtı bırakınca Haçlılar bozdu → 1444 Varna zaferi.
• 1448 II. Kosova: Balkan hâkimiyeti kesinleşti (Haçlıların son saldırısı).
• Devşirme kanunlaştı; ilk Enderun Mektebi. 1446 Buçuktepe İsyanı.
• 🔑 Kendi isteğiyle tahttan çekilen ilk/tek padişah + şiiri kalan ilk padişah (Muradi). Zaferler: Varna + II. Kosova (ikisi de 1444/1448).

Nedenler

• Bizans'ın beylikleri kışkırtması + Rumeli geçişine engel olması.
• Anadolu-Rumeli bağlantısı + boğazların denetimi; jeopolitik konum; hadis.

Hazırlıklar (29 Mayıs 1453)

• Rumeli Hisarı (Boğazkesen): Surlar onarıldı
• Şahi topları döküldü: Haliç zincirle kapatıldı
• Donanma + tekerlekli kule: Grejuva (Rum ateşi)

Sonuçlar

• 🔑 Ç-D-R-K = Çağ değişti (Orta Çağ kapandı, Yeni Çağ) · Derebeylik zayıfladı (top surları yıktı) · Rönesans (bilginler İtalya'ya) · Keşifler (yollar Osmanlı'ya geçti).
• Türk tarihi: devlet imparatorluk oldu, yükselmeye girdi; başkent İstanbul; Anadolu-Rumeli bütünlüğü.

Fetihler

• Balkan: Sırbistan, Mora, Eflak, Bosna, Boğdan, Arnavutluk (Eflak-Boğdan = "Memleketeyn").
• Anadolu: Amasra, Sinop, Trabzon Rum İmp. (1461), Karaman; 1473 Otlukbeli (Akkoyunlu/Uzun Hasan).
• Deniz: 1475 Kırım → Karadeniz Türk gölü, İpek Yolu Osmanlı'da; 1480 Otranto.
• 🔑 Karadan alamadığı = Belgrad, denizde = Rodos (ikisini Kanuni aldı). Otlukbeli=1473, Kırım=1475. Portresi yapılan ilk padişah (Bellini).

Yenilikler

• Kanunname-i Ali Osman (ilk kanunname): sancak, kardeş katli, müsadere yasallaştı.
• Divana artık sadrazam başkanlık etti; veraset → "ülke sadece padişahındır".
• İlk altın para; Sahn-ı Seman (İstanbul'da ilk medrese), Topkapı Sarayı; Ali Kuşçu getirildi.
• Unvan: "Ebu'l-Feth", "Kayser-i Rum"; mahlas "Avni".

II. Bayezid (Veli) (1481–1512)

• Cem Sultan Olayı: taht kavgası; Cem Rodos şövalyelerine sığındı → iç sorun dış soruna dönüştü.
• 1511 Şahkulu İsyanı; Kanunname-i İhtisab (ilk belediye/standart kanunu), ilk avarız vergisi; İspanya Müslüman-Yahudileri Kemal Reis getirdi.
• NOT: Yükselme içinde bir duraklama dönemi sayılır.

Yavuz Sultan Selim (1512–1520)

• Babasını tahttan indiren tek padişah; 8 yılda toprakları ~2,5 kat büyüttü.
• 1514 Çaldıran (Safevi) · 1515 Turnadağ (Dulkadir → Anadolu birliği kesin) · 1516 Mercidabık + 1517 Ridaniye (Memlük → Mısır).
• 🔑 14–15–16–17 = Çaldıran(14) → Turnadağ(15) → Mercidabık(16) → Ridaniye(17). Mısır sonucu: Halifelik + kutsal emanetler + Baharat Yolu Osmanlı'ya; unvan "Hâdimü'l-Harameyn".
• NOT: Piri Reis haritasını 1517'de Yavuz'a sundu.

Kanuni Sultan Süleyman (1520–1566)

• En uzun tahtta kalan padişah (Muhibbi). İç isyan: Kalender Çelebi (en geniş).
• 1521 Belgrad · 1523 Rodos (Fatih'in alamadıkları) · 1526 Mohaç (en kısa meydan savaşı) · 1529 I. Viyana (kıştan alınamadı).
• 1533 İstanbul (İbrahim Paşa) Ant. (Avusturya arşidükü sadrazama denk) · 1538 Preveze (Barbaros → Akdeniz) · 1555 Amasya (İran'la ilk resmî ant.). 1566 Zigetvar'da vefat.
• 🔑 Belgrad21 – Rodos23 – Mohaç26 – Viyana29 – Preveze38. Fransa'ya ilk kapitülasyon = 1535 (Kanuni). Hint Deniz Seferleri (Piri Reis/Seydi Ali Reis) → Baharat Yolu için ama başarısız.

Sokullu Mehmet Paşa Dönemi (1566–1579)

• 3 padişaha sadrazamlık yaptı. II. Selim = sefere çıkmayan ilk padişah.
• 1571 Kıbrıs (Doğu Akdeniz) · 1571 İnebahtı (ilk büyük deniz yenilgisi; donanma hemen yenilendi).
• 1574 Tunus, 1578 Fas (Vadisseyl).
• 🔑 Don-Volga Kanalı (Rus'u Karadeniz'den uzak tutma) + Süveyş Kanalı. Sokullu'nun ölümü (1579) = Duraklama başlangıcı.

Genel Çerçeve

• Duraklama Dönemi, 1579 Sokullu'nun ölümüyle başlayıp 1699 Karlofça Antlaşması'na kadar sürer. En fazla padişah ve sadrazam değişikliğinin yaşandığı dönemdir (≈120 yılda 12 padişah, 61 sadrazam).

İç Nedenler

• Merkezî yönetimin bozulması: kafes usulü, şehzadelerin tecrübesiz tahta çıkması, saray kadınlarının müdahalesi, sık taht değişiklikleri.
• Ordunun bozulması: "Ocak devlet içindir" yerine "devlet ocak içindir" anlayışı, kanunsuz asker alımı, tımarın bozulması.
• Ekonominin bozulması: ticaret yollarının yön değiştirmesi, uzun savaşlar, kapitülasyonlar, üretim düşüşü.
• Eğitimin bozulması: bilimsel gelişmelerin takip edilmemesi, beşik uleması sistemi.

Dış Nedenler

• Devletin doğal sınırlarına ulaşması, Coğrafi Keşifler, Rönesans-Reform, Haçlı ittifakı ve güçlü devletlere komşu olunması.

Duraklama Dönemi İsyanları

• İstanbul (Merkez) İsyanları: Yeniçeriler tarafından çıkarıldı; rejime değil kişilere karşıydı. Maaşların ödenmemesi, ayarı düşük para verilmesi sebep oldu. II. Osman öldürüldü; IV. Mehmet döneminde Çınar Olayı (Vaka-i Vakvakiye) yaşandı.
• Celali (Anadolu) İsyanları: 17. yy'da halk tarafından çıkarıldı (ad, Yavuz dönemi Bozoklu Celal isyanından gelir). Sebep: tımarın bozulması, ekonomik sıkıntı, ağır vergiler. (Karayazıcı, Deli Hasan, Canbolatoğlu, Kalenderoğlu.)
• Eyalet İsyanları: yöneticilerin keyfî uygulamalarından (Eflak, Boğdan, Bağdat, Yemen, Trablusgarp).
• NOT: Bu dönem isyanlarında milliyetçilik etkisi yoktur. Devletin gidişatı için Kâtip Çelebi, Koçi Bey ve Ayni Ali Efendi raporlar hazırlamıştır.

Osmanlı–İran

• 1590 Ferhat Paşa Antlaşması (III. Murat): Osmanlı doğuda en geniş sınırlara ulaştı.
• 1612 Nasuh Paşa Antlaşması: doğuda toprak kaybedilen ilk antlaşma.
• 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması (IV. Murat): bugünkü Türk-İran sınırının temeli.

Osmanlı–Avusturya

• 1596 Haçova Meydan Savaşı (III. Murat/III. Mehmet): Eğri, Estergon, Kanije alındı ("Eğri Fatihi", "Kanije Fatihi" Tiryaki Hasan Paşa).
• 1606 Zitvatorok Antlaşması: Avusturya kralı Osmanlı padişahına denk sayıldı — protokol üstünlüğü yerini eşitliğe bıraktı.
• 1683 II. Viyana Kuşatması (Merzifonlu Kara Mustafa Paşa) başarısız oldu → Kutsal İttifak (Avusturya, Venedik, Lehistan, Rusya, Malta, Papalık) kuruldu.

Lehistan, Venedik ve Rusya

• 1672 Bucaş Antlaşması (IV. Mehmet): Podolya alındı — batıda toprak kazanılan son antlaşma.
• Girit 1669'da (Köprülü Fazıl Ahmet Paşa) alındı — Osmanlı'nın denizlerdeki son büyük başarısı.
• 1681 Bahçesaray (Çehrin) Antlaşması: ilk resmî Osmanlı-Rus antlaşması.

Karlofça Antlaşması (1699)

• II. Mustafa döneminde imzalandı; Osmanlı ilk kez batıda geniş çapta toprak kaybetti (Macaristan-Erdel Avusturya'ya, Mora-Dalmaçya Venedik'e, Podolya Lehistan'a).
• Osmanlı ilk kez yabancı devletlerin (İngiltere-Hollanda) arabuluculuğunu kabul etti. Gerileme Dönemi'nin başlangıcıdır.
• 1700 İstanbul Antlaşması (Rusya): Azak Kalesi Rusya'ya verildi; Ruslar ilk kez denize (Azak) indi.

Islahatların Genel Özellikleri

• Batı örnek alınmadı; süreklilik kazanmadı, devlet adamlarının ömrüyle sınırlı kaldı; çıkarı zedelenenler tepki gösterdi; şiddete/baskıya dayandı; sorunların temeline inilmedi. Temel amaç merkezî otoriteyi sağlamaktı; askerî-ekonomik alanda yoğunlaştı.

Öne Çıkan Islahatçılar

II. Osman (Genç Osman)

• Islahata girişen ilk padişah. Şeyhülislamın yetkilerini kısıtladı, ilk kez saray dışı evlilik yaptı, başkenti Anadolu'ya taşımak ve Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmak istedi.
• Yeniçeriler tarafından öldürülen ilk padişahtır.

I. Ahmet

• Veraset anlayışını "Ekber ve Erşed" (en büyük ve en olgun) sistemine bağladı; kafes (Şimşirlik) usulünü getirdi.
• Sancağa çıkmadan tahta geçen ilk padişahtır.

IV. Murat

• Saray kadınları ve ağalarının etkisini kırdı; içki-tütün yasağı, kahvehane kapatma. Koçi Bey ve Kâtip Çelebi'ye raporlar hazırlattı.
• "Bağdat Fatihi", "Osmanlı'nın İskender'i". İlk kez şeyhülislam öldürten padişah. Annesi Kösem Sultan ilk kez "Saltanat Naibesi" olarak yönetti.

Tarhuncu Ahmet Paşa

• İlk kez denk bütçe hazırladı; saray masraflarını kıstı, borçları tahsil etti. İftiraya kurban gidip idam edildi.

Köprülüler

• Köprülü Mehmet Paşa ilk kez şartlar ileri sürerek sadrazam oldu (otorite zayıflığının kanıtı). Köprülüler ailesi, Duraklama içinde kısa bir yükselme yaşattı.

Genel Özellikler

• 1699 Karlofça ile başlar, 1792 Yaş Antlaşması'na kadar sürer. Osmanlı'nın ilk kez büyük çapta toprak kaybettiği dönemdir.
• 1718 Pasarofça'dan sonra fetih yerine mevcut toprakları koruma politikası izlenmiş, Batı üstünlüğü kabul edilmiş ve Batı tarzı ıslahatlar yapılmıştır.
• Osmanlı'ya yönelik projeler: Dakya Projesi (Avusturya-Rusya'nın Eflak-Boğdan'da devlet kurma planı), Grek Projesi (Rus prensi Potemkin'in Bizans'ı canlandırma planı). Rusya'nın amacı Kırım'ı almak ve sıcak denizlere inmekti.

Önemli Antlaşmalar

• Prut (1711): Rusya — Baltacı Mehmet Paşa Rus ordusunu sıkıştırdı; Azak geri alındı. Kaybedilen yerlerin geri alınabileceği umudu doğdu.
• Pasarofça (1718): Avusturya — Batı üstünlüğü kaybedildi; Lale Devri başladı.
• Belgrad (1739): Avusturya-Rusya — 18. yy'ın son kazançlı antlaşması; Karadeniz'in Türk gölü olduğunu belirten son antlaşma.
• Küçük Kaynarca (1774): Rusya — Kırım bağımsız oldu (halkı Türk-Müslüman ilk kaybedilen yer); ilk kez savaş tazminatı ödendi; halifelik ilk kez siyasi güç olarak kullanıldı.
• Yaş (1792): Rusya — Osmanlı, Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunu kabul etti; Dağılma Dönemi başladı.
• NOT: Kasr-ı Şirin (1639) sınır kabul edildi. 1798'de Napolyon Mısır'a saldırınca Osmanlı ilk kez denge siyaseti izleyip Rusya'dan yardım istedi; Cezzar Ahmet Paşa Napolyon'u Akka önünde durdurdu.

Lale Devri (III. Ahmet, 1718–1730)

• Avrupa'da ilk kez geçici elçilikler açıldı: Viyana, Paris (Yirmisekiz Mehmet Çelebi — Sefaretname), Moskova.
• İbrahim Müteferrika ilk özel matbaayı kurdu (ilk basılan eser: Vankulu Lügatı). Matbaa, Avrupa'dan gelen ilk teknik yenilik oldu.
• İlk itfaiye (Tulumbacılar Ocağı), ilk çiçek aşısı, kâğıt-çini-kumaş fabrikaları, Sadabad Kasrı. Sadrazam: Nevşehirli Damat İbrahim Paşa; şair Nedim, nakkaş Levni.
• NOT: Bu dönemde askerî ıslahat yapılmamıştır. Patrona Halil İsyanı ile Lale Devri sona ermiştir. "Lale Devri" adını ilk kez Yahya Kemal Beyatlı kullanmıştır.

I. Mahmut Dönemi

• İlk kez Batı tarzı askerî ıslahat yapan padişah; Avrupa'dan uzman getirdi (Humbaracı Ahmet Paşa / Comte de Bonneval).
• Hendesehane (ilk askerî teknik okul) kuruldu; bölük-tabur-alay düzeni yeniden düzenlendi.

III. Mustafa Dönemi

• İç borçlanma (Esham) yoluna gidildi; Baron de Tott Sürat Topçuları Ocağı'nı kurdu; donanma ıslah edildi.

I. Abdülhamit Dönemi

• İstihkâm Okulu ve Mühendishane-i Bahri Hümayun (ilk denizcilik okulu) açıldı; ulufe alım-satımı yasaklandı; yabancı uzmanlar için Müslüman olma şartı kaldırıldı.

III. Selim Dönemi (Nizam-ı Cedit)

• İlk radikal ve programlı ıslahatları yapan padişah; ıslahatlara Nizam-ı Cedit denir. Uzmanlara Layiha (rapor) hazırlatıldı; Meşveret Meclisi kuruldu.
• Nizam-ı Cedit ordusu için İrad-ı Cedit hazinesi; Matbaa-i Amire (ilk devlet matbaası); Levent ve Selimiye kışlaları; Mühendishane-i Berri Hümayun.
• İlk sürekli elçilik Londra'da açıldı (Yusuf Agâh Efendi). Kabakçı Mustafa İsyanı ile tahttan indirildi.
• Islahatların genel özellikleri: Batı'nın askerî-teknik üstünlüğü kabul edildi, batılılaşma başladı; ıslahatlar halktan değil devlet adamlarından geldi, genelde askerî alandaydı; ulema ve yeniçeriler tepki gösterdi.
  Tahttan indiren isyanlar: Edirne Olayı → II. Mustafa; Patrona Halil → III. Ahmet; Kabakçı Mustafa → III. Selim.

Genel Çerçeve

• Dağılma Dönemi, 1792 Yaş Antlaşması ile başlar, 1922 saltanatın kaldırılması ile sona erer ("En Uzun Yüzyıl"). Temel politika: Avrupalı devletler arası çıkar çatışmalarından faydalanarak ayakta kalmak. 1789 Fransız İhtilali ile yayılan milliyetçilik isyanları zirveye ulaşmıştır.

Sırp İsyanı (1804)

• Fransız İhtilali ve Rus kışkırtmasıyla Kara Yorgi önderliğinde çıktı — Osmanlı'ya karşı ilk isyan eden ulus Sırplardır. Bükreş (1812) ile imtiyaz, Edirne (1829) ile özerklik, Berlin (1878) ile bağımsızlık elde ettiler.

Yunan İsyanı (1820–1821)

• Milliyetçilik, Rus kışkırtması, Filiki Eterya ve patrikhanenin çalışmalarıyla çıktı.
• II. Mahmut, Mısır valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'dan yardım istedi (Osmanlı'nın valisinden yardım istemesi otorite zayıflığının kanıtı).
• İngiltere-Fransa-Rusya 1827 Navarin'de Osmanlı donanmasını yaktı. 1829 Edirne Antlaşması ile Yunanistan bağımsız oldu.
• NOT: Osmanlı Yunan İsyanı ile uğraşırken Fransa Cezayir'i işgal etti (1830) — Kuzey Afrika'da ilk işgal edilen toprak.

Mısır Sorunu (Kavalalı İsyanı, 1831–1833)

• Vaad edilen Mora yerine Şam valiliği isteği reddedilince Kavalalı isyan etti; ordularını Konya'da yenip Kütahya'ya kadar ilerledi.
• II. Mahmut Rusya'dan yardım istedi ("Denize düşen yılana sarılır"). 1833 Kütahya Antlaşması ile Kavalalı'ya Girit ve Şam valilikleri verildi.
• 1833 Hünkâr İskelesi Antlaşması (Rusya ile): Boğazlar ilk kez uluslararası sorun oldu; Osmanlı'nın Boğazlar üzerinde egemenlik haklarını tek başına kullandığı son antlaşmadır.
• 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması (İngiltere): Osmanlı Avrupa'nın açık pazarı, yarı sömürge durumuna düştü.
• Boğazlar Sorunu: 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile boğazlar ilk kez uluslararası statü kazandı (savaşta kapalı); Rusya Hünkâr İskelesi ayrıcalıklarını kaybetti. 1839'da Avrupa desteği için Tanzimat Fermanı ilan edildi.

Kırım Savaşı (1853–1856)

• Nedenler: Rusların sıcak denizlere inme isteği, kutsal yerler sorunu, Osmanlı'yı paylaşma teklifinin İngiltere'ce reddi.
• Rusya 1853'te Sinop'ta Osmanlı donanmasını yaktı; 1854'te İngiltere-Fransa Osmanlı yanında savaşa girip Sivastopol'u bombaladı, Rusya barış istedi.

Paris Barış Antlaşması (1856)

• Osmanlı bir Avrupa devleti sayıldı; toprak bütünlüğü Avrupa garantisine alındı.
• Osmanlı ve Rusya Karadeniz'de donanma bulundurmayacaktı (Osmanlı galipken mağlup muamelesi gördü).
• NOT: Osmanlı ilk kez bu savaşta (1854) dış borç aldı. Konferans öncesi Avrupa desteği için 1856 Islahat Fermanı ilan edildi. Modern hemşireliğin öncüsü Florence Nightingale bu savaşta İstanbul'a geldi.

93 Harbi (1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı)

• Osmanlı'nın Tersane Konferansı kararlarını reddi ve Rusya'nın Panslavist politikası nedeniyle çıktı.
• Ruslar doğuda Erzurum'a, batıda Ayestefanos (Yeşilköy)'a kadar ilerledi. Nene Hatun (Aziziye Tabyası), Gazi Osman Paşa (Plevne Kahramanı) mücadele etti.

Ayestefanos ve Berlin Antlaşmaları (1878)

• Büyük Bulgaristan Krallığı: Bulgaristan'a özerklik, krallık 3 parçaya bölündü
• Sırbistan, Karadağ, Romanya bağımsız: Sırbistan, Karadağ, Romanya bağımsız
• Kars, Ardahan, Batum, Doğu Beyazıt Rusya'ya: Kars-Ardahan-Batum Rusya'ya; Doğu Beyazıt Osmanlı'da
• NOT: İngiltere ilk kez Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü korumaktan vazgeçti. Berlin'de Ermeni sorunu ilk kez gündeme geldi; Kıbrıs İngiltere'ye geçici üs olarak verildi. İlk kez Balkanlardan Anadolu'ya göçler yaşandı.

Dağılma Dönemi Islahatlarının Genelı

• İlk kez hukuk-idari alanda yoğun ıslahat yapıldı; ilk kez padişah yetkileri kısıtlandı, kanun üstünlüğü geldi, anayasa yapıldı, parlamento açıldı, rejim değişti. Islahatlar devlet politikası hâline geldi.

Sened-i İttifak (1808)

• Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa aracılığıyla II. Mahmut ile ayanlar arasında imzalandı. İlk kez padişah yetkilerini kısıtlayan belgedir; Magna Carta'ya benzetilir. Merkezî yönetimin zayıfladığını kanıtlar.

Yönetim Alanı

• Divan kaldırılıp Nazırlıklar (Bakanlıklar) kuruldu — ilk kez kabine sistemi. Eyaletler illere ayrıldı, maaşlı valiler atandı.
• Tımar sistemi kaldırıldı, memurlara maaş bağlandı. Müsadere kaldırıldı → özel mülkiyet gelişti.
• Takvim-i Vekayi (ilk resmî gazete), köy-mahalle muhtarlıkları, posta teşkilatı, pasaport ve Murur Tezkeresi uygulaması.

Askerî Alan

• 1826 Yeniçeri Ocağı kaldırıldı (Vaka-i Hayriye); yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye ordusu kuruldu. Bektaşilik tarikatı kaldırıldı.
• Seraskerlik (başkomutanlık) makamı, Redif birlikleri, ilk (askerî) nüfus sayımı, Mekteb-i Harbiye ve Mekteb-i Tıbbiye açıldı.

Eğitim ve Ekonomi

• İstanbul'da ilköğretim zorunlu oldu; rüştiyeler açıldı, ilk kez Avrupa'ya öğrenci gönderildi; Tercüme Odaları kuruldu.
• Feshane ve Çuha fabrikaları açıldı; yerli üreticiye gümrük kolaylığı sağlandı.
• NOT: II. Mahmut ilk köklü değişiklikler yapan padişahtır; devlet dairelerine portresini astırdığı için "Gâvur Padişah" olarak da anıldı. Şiirlerinde "Adli" mahlasını kullandı.

Tanzimat Dönemi (1839–1861)

• Eski-yeni kurumlar bir arada işledi (ikilik); Batıcılık ve Osmanlıcılık akımları etkili oldu. Padişahları: Abdülmecit, Abdülaziz.

Tanzimat Fermanı (1839)

• Hariciye Nazırı Mustafa Reşit Paşa tarafından ilan edildi (etkili dış olay: Mısır Meselesi).
• Herkesin can, mal, namus güvenliği sağlanacak; vergiler gelire göre alınacak; askerlik düzene bağlanacak.
• Herkes kanun önünde eşit, mahkemeler açık, kimse yargılanmadan cezalandırılmayacak; müsadere ve rüşvete son.
• Fermana padişah dahil herkes uyacak.
• Önemi: İlanında Avrupa baskısı yoktur; eşitlik üzerine kuruludur; Osmanlıcılık yolunda ilk adım; ilk kez kanun üstünlüğü geldi ve padişah yetkileri kanunla kısıtlandı. İlk anayasal belgedir.

Islahat Fermanı (1856)

• Tanzimat'ın tamamlayıcısı ("Ayrıcalıklar Fermanı"), Ali Paşa döneminde; etkili dış olay Paris Barış Konferansı — ilanında Avrupa baskısı vardır.
• Gayrimüslimler devlet memuru, mülk sahibi, il meclisi üyesi olabilecek; okul/banka/hastane açabilecek.
• Cizye kaldırıldı; gayrimüslimler nakdi bedelle askerlikten muaf olabilecek; iltizama son verilecek.
• NOT: Fermandan hem Müslümanlar hem gayrimüslimler memnun olmadı; Osmanlı'yı parçalanmaktan kurtaramadı.

Abdülaziz Dönemi (1861–1876)

• Ahmet Cevdet Paşa'nın hazırladığı Mecelle (ilk medeni kanun) yürürlüğe girdi; Nizamiye Mahkemeleri kuruldu.
• İlk kez yurt dışı ziyareti yapan padişah; Osmanlı donanması dünyanın 2. büyük donanması oldu. İlk metro/tramvay, ilk posta pulu, Darüşşafaka, Galatasaray Sultanisi.
• Devlet adamlarınca görevden alınan ilk padişahtır.

I. Meşrutiyet ve Kanun-i Esasi (1876)

• Genç Osmanlılar (Jön Türkler)'in çalışmalarıyla II. Abdülhamit döneminde Kanun-i Esasi (ilk anayasa) ilan edildi (etkili dış olay: İstanbul/Tersane Konferansı).
• Osmanlı'da ilk kez rejim değişti, parlamento açıldı, padişah yetkileri anayasa ile kısıtlandı, seçme-seçilme hakkı verildi.
• Çift meclis (Mebusan + Ayan); egemenlik yine padişahtaydı (meclisi açma-kapama, sürgün-idam yetkisi padişahta).
• İstibdat Dönemi (1878–1908): II. Abdülhamit, 93 Harbi'ni bahane ederek meclisi kapattı. Duyun-u Umumiye (borç idaresi), Hamidiye Alayları, Ziraat Bankası, Hilal-i Ahmer (Kızılay), Yıldız İstihbarat teşkilatı bu dönemdedir.

II. Meşrutiyet (1908)

• İttihat ve Terakki cemiyetinin baskısıyla ilan edildi (etkili dış olay: Reval Görüşmeleri).
• Sonuçlar: İttihatçılar güçlendi, Osmanlıcılık yerini Türkçülüğe bıraktı, ilk kez çok partili hayata geçildi.
• İlanı sırasında Bulgaristan bağımsız oldu, Yunanistan Girit'i, Avusturya Bosna-Hersek'i ilhak etti.

31 Mart İsyanı (1909)

• Meşrutiyet ve İttihat-Terakki karşıtı gerici bir ayaklanmadır. Hareket Ordusu (Komutan: Mahmut Şevket Paşa, Kurmay Başkanı: M. Kemal) bastırdı. II. Abdülhamit tahttan indirildi, V. Mehmet Reşat geçti. M. Kemal ilk kez bu olayla tarih sahnesine çıktı.

Dağılmayı Önleme Fikir Akımları

• Osmanlıcılık: Din-dil-ırk ayrımı olmadan tek Osmanlı toplumu. (Namık Kemal, Mithat Paşa) — Balkan Savaşları'ndan sonra önemini kaybetti.
• İslamcılık: Birleştirici unsur din. (Mehmet Akif, Said Halim Paşa) — I. Dünya Savaşı'nda zayıfladı.
• Türkçülük (Pantürkizm): Tüm Türkleri tek çatı altında toplamak. (Ziya Gökalp, Yusuf Akçura, Gaspıralı İsmail)
• Batıcılık: Avrupa'yı örnek almak. (Abdullah Cevdet, Tevfik Fikret)

Devlet ve Hükümranlık Anlayışı

• Osmanlı; İslam hukuku, eski Türk gelenekleri ve fethedilen yerlerin uygulamalarını birleştiren bir yönetim kurdu. Devlete "Devlet-i Aliyye" (Yüce Devlet), "Devlet-i Ebed Müddet" (Ebedî Devlet), "Memalik-i Mahruse" (Korunmuş Memleket) gibi adlar verildi.

Sancak Sistemi

• Şehzadeler, devlet tecrübesi kazanmak için Lala gözetiminde sancaklara gönderilirdi (sancaktaki şehzadeye "Çelebi" denir). Önemli sancak şehirleri: Amasya, Manisa, Kütahya, Konya, Trabzon. Anadolu dışındaki tek sancak Kefe'dir.
• Sancak sistemini başlatan: Orhan Bey
• Sancaktan tahta çıkan ilk: I. Murat
• Sancak sistemini yasallaştıran: Fatih (II. Mehmet)
• Sancak sistemini kaldıran / son çıkan: III. Mehmet
• Sancağa çıkmadan tahta çıkan ilk: I. Ahmet

Hükümdar

• Hükümdarlık hakkı yalnız Osmanlı soyundadır. Padişahın yasama-yürütme-yargı yetkisi vardı ama Kanun, Şeriat ve Töreye uymak zorundaydı (yetkileri sınırsız değildi). Yasama araçları: Ferman, Berat, Adaletname, Kanunname, Hatt-ı Hümayun.
• NOT: "Halife" unvanı ilk kez resmî olarak Küçük Kaynarca Antlaşması'nda (1774) kullanılmıştır.

Taht Veraset Düzenlemeleri

• Osman-Orhan Bey: "Ülke hanedanın ortak malıdır."
• I. Murat: "Ülke hükümdar ve çocuklarınındır."
• Fatih: "Ülke hükümdarındır."
• I. Ahmet: Ekber ve Erşed sistemi.
• II. Mahmut: ilk kez padişah yetkileri kısıtlandı; Abdülmecit: ilk kez kanunla; II. Abdülhamit: ilk kez anayasa ile kısıtlandı.

Saray ve Divan-ı Hümayun

• Saray üç bölümdür: Birun (dış), Enderun (iç), Harem. Bilinen ilk saray Orhan Bey dönemi Bursa Sarayı'dır.
• Divan-ı Hümayun, devlet meselelerinin karara bağlandığı yerdir. Orhan Bey kurdu, II. Mahmut kaldırdı; Fatih'ten itibaren sadrazam başkanlık etti (danışma kuruluna dönüştü). Kararlar Mühimme defterlerine yazılırdı.

Divan Üyeleri

• Sadrazam (Veziriazam): Padişahın mutlak vekili, mührünü taşır. Konağı "Bab-ı Ali". Seferde "Serdar-ı Ekrem".
• Nişancı: Belgelere padişahın tuğrasını çeker; tapu-kadastro kayıtları.
• Defterdar: Malî işler (gelir-gider).
• Kazasker: Şeri hukuk; kadı ve müderris atamaları.
• Reisülküttap: Dışişleri (17. yy'dan itibaren önem kazandı).
• Kaptan-ı Derya: Donanma (ilk divan üyesi: Barbaros Hayrettin Paşa).
• Şeyhülislam: İlmiyenin başı; kararına "Fetva" denir. Sürekli üye değildir.
• NOT: İlk veziriazam Çandarlı Halil Paşa, ilk vezir Alaeddin Paşa, ilk şeyhülislam Molla Fenari'dir.

Taşra Teşkilatı

• Başkent dışındaki yerler taşradır; temeli Tımar sistemiydi. Birimler: Eyalet → Sancak → Kaza → Köy.
• Eyalet: Beylerbeyi — Kadı
• Sancak: Sancakbeyi — Kadı
• Kaza: Kadı — Kadı

Eyalet Türleri

• Salyaneli (Yıllıklı): Tımar yerine iltizam uygulanır (uzak bölgeler). Mısır, Tunus, Cezayir, Bağdat, Yemen.
• Salyanesiz (Yıllıksız): Tımar sistemi uygulanır. Rumeli, Anadolu, Erzurum, Şam.
• İmtiyazlı: İçişlerinde serbest. Hicaz (vergi vermez, asker göndermez), Kırım (asker gönderir), Eflak-Boğdan-Erdel (hem asker hem vergi).

Toplum Yapısı

• Toplum Yönetenler (Berâya) ve Yönetilenler (Reâya) olarak ikiye ayrılırdı.
• Seyfiye (Ehl-i Kılıç): İdari-askeri — Sadrazam, vezir, beylerbeyi, yeniçeri ağası
• İlmiye (Ulema): Din-hukuk-eğitim — Şeyhülislam, kazasker, kadı, müderris
• Kalemiye (Ehl-i Kalem): Bürokrasi — Nişancı, defterdar, reisülküttap, vakanüvis

Ordu Yapısı

• İlk düzenli orduyu Orhan Bey kurdu. Asker kaynağı: Pençik, Devşirme, Tımar. Ordu üç kısımdır: Kapıkulu, Eyalet, Deniz.

Kapıkulu Ordusu (Merkez)

• I. Murat döneminde kuruldu, yılda 4 kez ulufe (maaş) alırdı.
• Piyadeler: Acemi Ocağı, Yeniçeri Ocağı (padişahı korur), Topçu, Cebeci (silah onarımı), Lağımcı (tünel), Humbaracı (havan/bomba).
• Süvariler ("Altı Bölük Halkı"): Sipahi, Silahtar, Ulufeci, Garip.

Eyalet Ordusu

• Tımarlı Sipahiler (dirlik sahiplerinin beslediği askerler — ordunun en kalabalık bölümü), Akıncılar (sınır boyu öncü), Azaplar, Deliler, Derbentçiler, Martaloslar (Hristiyan geçit muhafızları).

Deniz Kuvvetleri

• İlk donanma Karesioğulları'nın alınmasıyla; ilk tersane Karamürsel'de kuruldu. Komutan Kaptan-ı Derya, askerler "Levent". İlk kaptan-ı derya Karamürsel Alp; divan üyesi ilk kaptan Barbaros Hayrettin Paşa.
• NOT: İlk Hava Kuvvetleri II. Meşrutiyet döneminde Mahmut Şevket Paşa öncülüğünde kuruldu; ilk Türk pilot Vecihi Hürkuş'tur.

Hukuk Sistemi

• Üç gruba ayrılırdı: Şeri (İslam kaynaklı — aile, miras, ticaret), Örfi (padişah fermanları — yönetim, askerlik, vergi), Cemaat (gayrimüslimler kendi kurallarınca yargılanır). Kararlar Şeriye Sicillerine kaydedilirdi.

Mahkemeler

• Şeri Mahkemeler (Müslüman davaları), Cemaat Mahkemeleri (gayrimüslimler), Konsolosluk Mahkemeleri (kapitülasyonlu yabancılar).
• Nizamiye (1869, Müslim-gayrimüslim davaları) ve Ticaret mahkemeleri Tanzimat sonrası kuruldu.

Toprak Sistemi

• Toprak üç grup: Miri (devlete ait), Vakıf (geliri kamu yararına), Mülk (kişiye ait — Müslümanınki Öşriye, gayrimüslimin Haraciye).

Miri Toprağın Bölümleri

• Mukataa: geliri doğrudan hazineye (iltizam uygulanır).
• Paşmaklık: padişah eşleri/kızlarına. Malikane: devlet memuruna. Ocaklık: kale muhafızları/tersane. Arpalık: emekli üst memurlar.
• Dirlik (en önemlisi): Has, Zeamet, Tımar.
• Has: 100.000+ — Vezir, beylerbeyi, sancakbeyi
• Zeamet: 20.000–100.000 — Orta dereceli memurlar (kadı, subaşı)
• Tımar: 3.000–20.000 — Devlet memurlarına maaş karşılığı
• Tımarın faydaları: hazineden para çıkmadan asker beslenir, memur maaşı karşılanır, vergi kolay toplanır, üretim sürekli olur, devlet otoritesi artar. Tımar sistemine II. Mahmut son verdi.

Maliye ve Vergiler

• Şeri vergiler: Öşür (Müslümandan ürün), Haraç (gayrimüslimden ürün), Cizye (gayrimüslimden askerlik bedeli), Ağnam (hayvan).
• Örfi vergiler: Avarız (olağanüstü), Çift bozan (araziyi boş bırakan), Bac (esnaf), Derbent (geçit), İspenç/Çift Resmi (arazi).
• Bankacılık: Bank-ı Dersaadet (1847, ilk banka), Bank-ı Osmani (1856, ilk yabancı sermayeli), Ziraat Bankası (1888, ilk millî sermayeli).

Eğitim Sistemi

• Eğitimden İlmiye sınıfı sorumluydu. Örgün ve yaygın olarak ikiye ayrılırdı.
• Sıbyan Mektebi: mahalle mektebi, eğitimin ilk basamağı.
• Medrese: orta-yüksek okul; masrafları vakıflarca; öğretmeni Müderris. Hariç (ilk), Dahil (orta), Sahn (yüksek). Bölümleri: Darülkurra, Darülhadis, Darülhendese (matematik-astronomi), Darüttıp.
• Batı tarzı: Rüştiye (ortaokul), İdadi/Sultani (lise).
• NOT: İlk yabancı okul Kanuni döneminde Fransızlara ait Sen Benoit; ilk ABD okulu Robert Koleji. Kavramlar: Softa (orta öğrenci), Danişmend (yüksek öğrenci), İcazetname (diploma).

Bilim ve Düşünce

• Akşemseddin: Fatih'in hocası; mikroorganizmalardan söz eden ilk kişi.
• Sabuncuoğlu Şerafettin: Türk plastik cerrahisinin babası (Cerrahiyetü'l-Haniye).
• Ali Kuşçu: Fatih devri astronomu; Ay'da ismi verilen krater.
• Piri Reis: İlk dünya haritası; Kitab-ı Bahriye.
• Katip Çelebi: Cihannüma, Keşfü'z-Zünun ("Hacı Kalfa").
• Hezarfen Ahmet Çelebi: Kanat takıp uçuş denemesi (IV. Murat).
• Lagari Hasan Çelebi: İlk roketle uçuş denemesi (IV. Murat).
• Takiyüddin: İlk rasathaneyi açtı (III. Murat).
• Naima: İlk resmî tarihçi (vakanüvis).

Basın-Yayın

• İlk resmî gazete Takvim-i Vekayi (II. Mahmut), ilk özel gazete Tercüman-ı Ahval (Şinasi), ilk mizah dergisi Diyojen (1872).

Sanat

• Hat (usta: Hattat; Şeyh Hamdullah "Hattatların Kıblesi"), Tezhip (Müzehhip), Minyatür (Nakkaş), Çini (İznik-Kütahya). İlk resmini çizdiren Fatih (Bellini); ilk resim sergisini Şeker Ahmet Paşa, Sanayi-i Nefise Mektebi'ni Osman Hamdi Bey açtı. İlk tiyatroyu Güllü Agop kurdu.

Saraylar ve Mimar Sinan

• Bursa Sarayı (ilk, Batı etkisi yok), Topkapı (Fatih; en uzun yönetilen), Dolmabahçe/Çırağan/Beylerbeyi (Batı etkili).
• Mimar Sinan: İlk eseri Şam Hüsreviye; Çıraklık eseri Şehzade Camii, Kalfalık eseri Süleymaniye Camii, Ustalık eseri Selimiye Camii (Edirne).

Trablusgarp Savaşı (1911)

• İtalya ile yapıldı. Sömürge yarışına geç katılan İtalya, Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki son toprağı Trablusgarp'a saldırdı.
• Osmanlı ordu gönderemedi, gönüllü subaylar gitti: Mustafa Kemal (Derne-Tobruk), Enver Paşa (Bingazi) halkı örgütledi.
• İtalya baskı için Çanakkale'yi abluka altına aldı ve 12 Ada'yı işgal etti. Balkan Savaşı çıkınca Osmanlı barış istedi → Uşi Antlaşması (1912): Trablusgarp-Bingazi İtalya'ya bırakıldı.
• NOT: Bu, M. Kemal'in emperyalizme karşı ilk savaşıdır. Dünya savaş tarihinde ilk kez uçak kullanılmıştır.

I. Balkan Savaşı (1912)

• Bulgaristan, Yunanistan, Sırbistan, Karadağ Osmanlı'ya karşı birleşti (savaşı Karadağ başlattı). Osmanlı ağır yenildi.
• Arnavutluk bağımsızlığını ilan etti (bağımsız olan son Balkan devleti). Edirne savunmasında Şükrü Paşa esir düştü.
• Londra Antlaşması (1913): Midye-Enez hattının batısı kaybedildi; Selanik, Girit, Makedonya, Ege adaları elden çıktı.
• NOT: 23 Ocak 1913 Bab-ı Ali Baskını — Osmanlı'da ilk hükümet darbesi (rejim/padişah değişmedi, hükümet değişti). En kârlı devlet Bulgaristan oldu.

II. Balkan Savaşı (1913)

• Sebebi: Bulgaristan'ın I. Balkan Savaşı'nda fazla toprak alması. Yunanistan, Sırbistan, Karadağ, Romanya Bulgaristan'a karşı savaştı.
• Bulgaristan çok cephede kalınca Osmanlı, Enver Paşa öncülüğünde Edirne ve Kırklareli'ni geri aldı (Enver Paşa "Edirne Fatihi").
• İstanbul Antlaşması (1913) ile Bulgaristan'la Meriç sınır oldu (bugünkü Türk-Bulgar sınırı); Atina Antlaşması ile Yunanistan'la.
• Balkan Savaşları sonrası Balkanlarda 600 yıllık Osmanlı hâkimiyeti sona erdi; Osmanlıcılık önemini yitirdi, Türkçülük öne çıktı; Batı Trakya Türkleri sorunu doğdu.

Savaşın Nedenleri

• Genel: Sanayi Devrimi, Fransız İhtilali, bloklaşma, silahlanma. En önemli sebep ekonomiktir.
• Özel: Alman-Fransız Alsace-Lorraine sorunu, Rusya-Avusturya Balkan çekişmesi, Rus Panslavizmi, Alman-İngiliz ekonomik rekabeti.

Savaşın Başlaması ve Bloklar

• Avusturya-Macaristan veliahtı Ferdinand'ın Saraybosna'da öldürülmesiyle (1914) savaş başladı.
• Almanya: İngiltere
• Avusturya-Macaristan: Fransa
• Osmanlı: Rusya (1917'de çekildi)
• Bulgaristan: İtalya (taraf değiştirdi)
• —: ABD (1917), Japonya
• Dipnotlar: Taraf değiştiren İtalya; savaşı uzatan Osmanlı; savaşın ömrünü kısaltan ABD; en kârlı çıkan İngiltere.

Osmanlı'nın Savaşa Girişi

• Osmanlı önce tarafsızlığını ilan etti, Boğazları kapattı, kapitülasyonları kaldırdığını açıkladı, seferberlik ilan etti.
• Almanya yanında girme sebepleri: Turancılık ideali, kaybedilen toprakları geri alma, Almanya'nın kazanacağı inancı, siyasi yalnızlıktan kurtulma.
• Goben ve Breslav adlı iki Alman gemisi İstanbul'a geldi; "Yavuz ve Midilli" adıyla satın alındığı açıklandı. Bu gemilerin Rus limanlarını topa tutmasıyla Osmanlı fiilen savaşa girdi (Enver Paşa etkili oldu). Sultan Reşat Cihad-ı Ekber ilan etti.

• Cepheler: Taarruz (Kafkas, Kanal), Savunma (Çanakkale, Irak, Hicaz-Yemen, Suriye-Filistin), Müttefiklere yardım (Galiçya, Makedonya, Romanya). M. Kemal sırasıyla Çanakkale → Kafkas → Suriye-Filistin'de savaştı.

Kafkas Cephesi

• İlk açılan cephe; Rusya'ya karşı. Enver Paşa'nın Sarıkamış Harekâtı ağır kış şartlarında başarısız oldu (büyük kayıp).
• M. Kemal Muş ve Bitlis'i geri aldı (1916, "Altın Kılıç" madalyası). 1917 Bolşevik İhtilali sonrası Rusya Brest-Litovsk (1918) ile çekildi.
• NOT: Brest-Litovsk, Osmanlı'nın toprak kazandığı son antlaşmadır (Kars-Ardahan-Batum geri alındı). Kafkasya, kaybedilen savaşta toprak kazanılan tek cephedir.

Çanakkale Cephesi (1915)

• İngiltere-Fransa, Rusya'ya yardım ulaştırmak ve İstanbul'u almak için saldırdı. 18 Mart 1915'te deniz saldırısı püskürtüldü (Nusret mayın gemisi, Seyyit Onbaşı; "18 Mart Kahramanı" Cevat Çobanlı).
• Kara savaşında Yarbay M. Kemal, Anafartalar-Conkbayırı-Arıburnu'nda düşmanı durdurdu ("Ben size taarruzu değil ölmeyi emrediyorum").
• Sonuçlar: Rusya'ya yardım gidemedi, ihtilal erken patladı; M. Kemal Albay oldu ve ulusal üne kavuştu; Bulgaristan İttifak'a katıldı. Kazanılan tek cephedir.

Diğer Cepheler

• Irak Cephesi: İngiltere'ye karşı. Kutü'l-Amare'de İngilizler yenildi (Halil Paşa "Kutü'l-Amare Kahramanı") — Osmanlı'nın son askerî zaferi. Ama yardım gelmeyince cephe kaybedildi.
• Kanal (Süveyş) Cephesi: Almanların isteğiyle Mısır'ı geri almak için açıldı (Cemal Paşa); Arap isyanı ve yardımsızlık nedeniyle başarısız.
• Suriye-Filistin Cephesi: M. Kemal Yıldırım Orduları'nı komuta etti; savaştığı son cephedir.
• Hicaz-Yemen Cephesi: Kutsal yerler için savaşıldı. Fahreddin Paşa ("Medine Müdafii", "Çöl Kaplanı").

Gizli Antlaşmalar

• İtilaf devletleri, savaş sonrası paylaşımı önceden belirlemek için Osmanlı topraklarını gizlice böldü:
• Boğazlar (İstanbul): İng-Fr-Rus; Boğazlar Rusya'ya.
• Londra: İng-Fr-İtalya; 12 Ada ve Antalya İtalya'ya (İtalya İtilaf'a geçti).
• Sykes-Picot: İng-Fr-Rus; Irak İngiltere'ye, Suriye-Lübnan Fransa'ya (Orta Doğu paylaşımı).
• Mc Mahon: İngiltere-Şerif Hüseyin; bağımsız Arap devleti sözü.
• Saint Jean de Maurienne: İzmir, Aydın, Muğla İtalya'ya.
• NOT: Gizli antlaşmaları "Sarı Kitap" ile dünyaya duyuran Rusya'dır. Wilson İlkeleri bunları hukuken geçersiz kıldı.

Wilson İlkeleri (1918)

• ABD Başkanı Wilson'un "14 Nokta"sı: gizli antlaşmalara son, yenenler toprak/tazminat almayacak, sömürgeciliğe son, her ulusun kendi geleceğini belirlemesi (self-determinasyon), Boğazların ticarete açık olması.
• NOT: Wilson İlkeleri Cemiyet-i Akvam (Milletler Cemiyeti)'nın temelini oluşturdu ve Türk kamuoyunda manda-himaye tartışmasını başlattı.

Savaşın Sonuçları ve Barış Antlaşmaları

• Yeni devletler kuruldu (Polonya, Çekoslovakya, Yugoslavya...); Rusya'da komünizm, İtalya'da faşizm, Almanya'da nazizm doğdu; Milletler Cemiyeti kuruldu.
• Yenilenlerle barış antlaşmaları: Osmanlı → Sevr, Almanya → Versay, Avusturya → Sen Jermen, Macaristan → Triyanon, Bulgaristan → Nöyyi. (II. Dünya Savaşı'na sebep olan: Versay.)

Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918)

• Vahdettin döneminde, Rauf Orbay ile İngiliz Calthorpe arasında Limni'nin Mondros limanında imzalandı.
• Ağır maddeler: Boğazlar açılacak, Osmanlı ordusu terhis edilecek; 7. madde — İtilaf devletleri güvenliğini tehdit eden yeri işgal edebilecek; 24. madde — Doğu'da Vilayet-i Sitte'de karışıklıkta işgal.
• Mondros'a dayanarak ilk işgal edilen yer Musul; Anadolu'da ilk işgal Hatay/Dörtyol. İlk tepki: direnme (müdafaa-i hukuk) cemiyetleri kuruldu.
• M. Kemal Mondros için: "Osmanlı bu antlaşma ile kendini kayıtsız şartsız düşmana teslim etmeye razı olmuştur." Osmanlı bu antlaşma ile fiilen sona ermiştir.

Paris Konferansı (1919) ve İzmir'in İşgali

• İtilaf devletleri ("Onlar Konseyi") yenilenlerin durumunu ve Osmanlı'nın paylaşımını görüştü; İzmir Yunanistan'a verildi.
• 15 Mayıs 1919'da Yunanlar İzmir'e çıktı; ilk kurşunu gazeteci Hasan Tahsin sıktı. İşgal, halkta millî bilinci uyandırdı.
• Amiral Bristol Raporu: ilk kez uluslararası bir belgede Türk millî mücadelesinin haklılığı ortaya konuldu.

Cemiyetler

Yararlı (Millî) Cemiyetler

• İşgallere ilk tepki; genelde bölgesel kurtuluş amaçladılar, Sivas Kongresi'nde tek çatı altında (A-RMHC) birleştiler.
• Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk: Ermeni devletini engellemek (Erzurum Kongresi'nde etkili).
• Trabzon Muhafaza-i Hukuk: Pontus Rum devletini engellemek.
• İzmir Müdafaa-i Hukuk / Redd-i İlhak: İzmir'in Yunanistan'a verilmesini önlemek.
• Trakya-Paşaeli, Kilikyalılar, Millî Kongre (Kuva-i Milliye tabirini ilk kullanan).

Zararlı Cemiyetler

• Türklerin kurduğu: Wilson Prensipleri (ABD mandası), İngiliz Muhipleri (İngiliz mandası), Sulh ve Selamet, Kürt Teali.
• Azınlıkların kurduğu: Rum → Mavri Mira ("Kara Gün", en geniş çaplı), Etnik-i Eterya, Pontus; Ermeni → Hınçak, Taşnak (Büyük Ermenistan); Musevi → Alyans-İsrailit, Makabi.

Kuva-i Milliye (Milis Güçler)

• İlk silahlı direniş örgütü; halktan oluşan düzensiz birliklerdir. Düşmanı oyalayarak düzenli orduya zaman kazandırdılar.
• Kaldırılma sebepleri: halktan zorla mal/para toplamaları, otoriteden yoksunluk, bazı şeflerin (Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe) TBMM'yi tanımaması, düşmanı tam durduramamaları.
• Millî Mücadele kadın kahramanları: Şerife Bacı, Gördesli Makbule, Kara Fatma, Halime Çavuş, Nezahat Onbaşı, Halide Edip. (Nene Hatun 93 Harbi'nde savaşmıştır, bu dönemde değil.)

Millî Mücadelenin Başlaması

• M. Kemal, 9. Ordu Müfettişi sıfatıyla 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktı (Millî Mücadelenin fiilen başladığı tarih). Resmî görevi ulusal güçleri dağıtmaktı; asıl niyeti Millî Mücadeleyi başlatmaktı.
• Havza Genelgesi (29 Mayıs 1919): Millî Mücadelenin ilk genelgesi; işgallerin protesto edilmesi istendi (Mondros'a ilk açık tepki).

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919)

• M. Kemal, Rauf Orbay, Refet Bele, Ali Fuat imzaladı; Kazım Karabekir ve Cemal Paşa onayladı.
• "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." — amaç ve yöntem ilk kez belirtildi.
• İlk kez millî egemenlikten söz edildi; Temsil Heyeti kurulması ve Sivas'ta kongre kararı alındı. Millî Mücadelenin programını belirten ilk belgedir.

Erzurum Kongresi (23 Temmuz 1919)

• Doğu illeri adına toplandı (Kazım Karabekir etkili), başkan M. Kemal. Toplanışı bölgesel, kararları ulusaldır.
• Kararlar: "Ulusal sınırlar içinde vatan bir bütündür" (ilk kez millî sınır), manda-himaye reddi (ilk kez gündeme geldi), gerekirse geçici hükümet, Mebusan Meclisi açılmalı. Temsil Heyeti kuruldu (başkan M. Kemal).

Sivas Kongresi (4 Eylül 1919)

• Her açıdan ulusal olan ilk ve tek kongredir. Başkan M. Kemal.
• Kararlar: manda-himaye reddi (son kez), tüm cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti altında birleşti, İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
• Damat Ferit hükümeti istifa etti (Temsil Heyeti'nin ilk siyasi başarısı).

Amasya Görüşmeleri ve Misak-ı Milli

• Amasya Görüşmeleri (Ekim 1919): İstanbul hükümeti Temsil Heyeti'ni ilk kez hukuken tanıdı.
• Son Osmanlı Mebusan Meclisi (12 Ocak 1920) açıldı; Misak-ı Milli (28 Ocak 1920) kabul edildi — millî bağımsızlık yemini, Lozan'ın temeli. İlk kez açıkça kapitülasyonlara karşı çıkıldı.
• Bunun üzerine İtilaf devletleri 16 Mart 1920'de İstanbul'u işgal etti, Mebusan Meclisi kapatıldı → Ankara'da yeni meclisin açılmasının yolu açıldı.

I. TBMM'nin Açılışı (23 Nisan 1920)

• İstanbul'un işgali sonrası M. Kemal olağanüstü meclis çağrısı yaptı; 23 Nisan 1920'de TBMM açıldı (yeni Türk devletinin kuruluşuna işaret eden ilk gelişme). Başkan M. Kemal.

24 Nisan Önergesi

• Hükümet kurmak zorunludur (İstanbul hükümeti yok sayıldı).
• TBMM yasama-yürütme-yargı yetkilerini elinde bulundurur (güçler birliği).
• Meclis başkanı, hükümetin de başkanıdır (Meclis Hükümeti Sistemi).

TBMM'nin Özellikleri

• Kurucu, demokratik, millî, ihtilalci (saltanatı yok saydı), olağanüstü (güçler birliği). Parti yok, gruplar var.
• NOT: I. TBMM'nin yaptığı tek inkılap saltanatın kaldırılmasıdır. İlk çıkardığı kanun Ağnam Vergisi'dir.

Ayaklanmalar ve Alınan Önlemler

• İsyan sebepleri: İstanbul hükümetinin halkı kışkırtması, Şeyhülislam Dürrizade'nin fetvaları, Kuva-i Milliye şeflerinin düzenli orduya karşı çıkması.
• İsyanlar: Kuva-i İnzibatiye (Hilafet Ordusu), Ahmet Anzavur, Bolu-Düzce-Hendek, Çopanoğlu (Yozgat), Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe.
• Önlemler: Hıyanet-i Vataniye Kanunu ve İstiklal Mahkemeleri kuruldu; Ankara müftüsünün karşı fetvası; Anadolu Ajansı kuruldu.

Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920)

• Taslağı San Remo'da düzenlendi; Osmanlı heyeti imzaladı (Rıza Tevfik, Hadi Paşa, Reşat Halis).
• Ağır maddeler: Doğu'da Ermeni, güneydoğuda Kürt devleti; ordu sınırlanacak; kapitülasyonlar tüm devletlere; Boğazlar uluslararası komisyona; İzmir ve Doğu Trakya Yunanistan'a.
• Mebusan Meclisi onaylamadığı için hukuken geçersizdir ve Kurtuluş Savaşı kazanıldığı için uygulanamamıştır. Osmanlı'nın imzaladığı son antlaşmadır.

Doğu Cephesi (İlk Zafer)

• Sevr'de söz verilen Ermeni devleti için Ermeniler saldırıp Kars-Iğdır-Gümrü'yü işgal etti. Kazım Karabekir karşı saldırıyla Sarıkamış, Kars ve Gümrü'yü aldı.
• Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920): TBMM'nin bağımsız bir devletle imzaladığı ilk antlaşma; Ermenistan TBMM'yi tanıyan ilk devlet oldu. Türkiye adı ilk kez uluslararası bir belgede yer aldı.
• Ruslar Ermenistan'ı işgal edince antlaşma geçersiz oldu; doğu sınırı sonradan Moskova ve Kars antlaşmalarıyla kesinleşti.
• Kazım Karabekir: "Şark Fatihi", "Kars Fatihi"; "İstiklal Harbimiz" eserinin yazarı.

Güney Cephesi

• Fransız ve Ermenilerle savaşıldı; yalnızca Kuva-i Milliye mücadele etti (Kuva-i Milliye'nin ilk ortaya çıktığı cephe).
• Direniş merkezleri ve kahramanları:
• Maraş: Sütçü İmam (ilk kurşun)
• Antep: Şahin Bey, Kılıç Ali
• Urfa: Yüzbaşı Ali Saip
• Adana: Tufan Bey, Topçu Kemal
• Bu şehirlere kahramanlık unvanları verildi: Kahramanmaraş, Gaziantep, Şanlıurfa. Güney Cephesi, Sakarya sonrası Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile kapandı; Fransa TBMM'yi hukuken tanıyan ilk İtilaf devleti oldu.

Düzenli Ordu ve I. İnönü (1921)

• Gediz Taarruzu'ndaki başarısızlık üzerine düzenli ordu kuruldu (10 Kasım 1920). I. İnönü Savaşı, düzenli ordunun ilk askerî başarısıdır; İsmet İnönü generalliğe yükseldi.

I. İnönü'nün Sonuçları

• Teşkilat-ı Esasiye (20 Ocak 1921): yeni Türk devletinin ilk anayasası; "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir."
• Londra Konferansı (İtilaf devletleri TBMM'yi ilk kez hukuken tanıdı), İstiklal Marşı'nın kabulü (12 Mart 1921, M. Akif Ersoy), Türk-Afgan Dostluk Antlaşması, Moskova Antlaşması.
• Moskova Antlaşması (16 Mart 1921): TBMM'yi tanıyan ilk büyük devlet Sovyet Rusya oldu; kapitülasyonları kaldıran ilk devlet.

II. İnönü, Kütahya-Eskişehir ve Sakarya

• II. İnönü (1921): ikinci zafer. M. Kemal: "Siz orada yalnız düşmanı değil milletin makûs talihini de yendiniz."
• Kütahya-Eskişehir Savaşları: düzenli ordunun ilk ve tek yenilgisi; ordu Sakarya doğusuna çekildi. M. Kemal'e Başkomutanlık yetkisi verildi ve Tekâlif-i Milliye emirleri yayınlandı.
• Sakarya Meydan Muharebesi (1921): M. Kemal'in başkomutan olarak yönettiği ilk savaş ("Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır"); düzenli ordunun son savunma savaşı. M. Kemal'e Mareşallik ve Gazilik verildi. Ardından Kars Antlaşması ile doğu sınırı kesinleşti.

Büyük Taarruz ve Barış

• Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26 Ağustos–9 Eylül 1922): "Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir!" İzmir'e kadar düşman yurttan atıldı.
• Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922): Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaşsız alındı; Osmanlı fiilen sona erdi, askerî safha bitti (TBMM adına İsmet İnönü).

Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923)

• Sevr'i geçersiz kılıp Türkiye'nin bağımsızlığını tescilledi ("Türkiye'nin tapu senedi"). TBMM adına İsmet İnönü katıldı; öncesinde saltanat kaldırıldı (1 Kasım 1922).
• Lehte: kapitülasyonlar kaldırıldı, Ermeni yurdu ve yabancı okul sorunu çözüldü, İstanbul boşaltıldı, azınlıklar Türk vatandaşı sayıldı.
• Çözülemeyen tek sorun: Musul (sonra İngiltere'ye kaldı). Boğazlar, Patrikhane ve Suriye sınırı ileride tekrar gündeme geldi.

II. TBMM ve Halk Fırkası

• II. TBMM (11 Ağustos 1923) Lozan'ı onayladı; inkılapçı meclis özelliği taşır.
• Halk Fırkası (9 Eylül 1923): Cumhuriyet'in ilk siyasi partisi; temeli A-RMHC'ye dayanır, 1924'te Cumhuriyet Halk Fırkası adını aldı. M. Kemal Nutuk'u 1927'de partinin 2. kurultayında okudu (1919–1927 arasını kapsar).

Çok Partili Hayat Denemeleri

• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924): ilk muhalefet partisi (Kazım Karabekir). Programında "dinî inançlara saygı" ve liberalizm vardı; Şeyh Sait İsyanı gerekçesiyle Takrir-i Sükun kapsamında kapatıldı.
• Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930): M. Kemal'in isteğiyle Ali Fethi Okyar kurdu (1929 ekonomik krizi etkili). Rejim karşıtları sızınca kurucusu kendisi feshetti.

Rejime Karşı İsyanlar

• Şeyh Sait İsyanı (1925): laik devlet ve rejime karşı ilk isyan (Diyarbakır). Fethi Okyar hükümeti düştü, Takrir-i Sükun Kanunu çıktı, İstiklal Mahkemeleri kuruldu; Musul kaybedildi, çok partili hayat ilk kez kesintiye uğradı.
• İzmir Suikastı (1926): M. Kemal'e karşı girişim, önceden haber alınıp önlendi ("Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır...").
• Menemen Olayı (1930): Derviş Mehmet önderliğinde laik düzene karşı isyan; Asteğmen Kubilay şehit edildi.

Altı Temel İlke

• Cumhuriyetçilik: Millî egemenlik, seçme-seçilme, çok partili hayat, kadınlara siyasi haklar, demokrasi.
• Milliyetçilik: Ulusal bağımsızlık, birlik-beraberlik, millî tarih ve dil, Kabotaj Kanunu, yabancı şirketlerin millileştirilmesi.
• Halkçılık: Eşitlik, sosyal devlet, sosyal adalet, ayrıcalıkların reddi (aşarın kaldırılması, soyadı kanunu).
• Laiklik: Akıl-din ayrımı, din-vicdan özgürlüğü, devletin dininin olmaması (saltanat-halifeliğin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat, Medeni Kanun).
• Devletçilik: Ekonomik kalkınma, devlet yatırımları, KİT'ler, beş yıllık kalkınma planları, devlet bankaları.
• İnkılapçılık: Çağdaşlaşma, köklü değişim, muasırlaşma, dinamik yapı.

Bütünleyici (Yardımcı) İlkeler

• Millî egemenlik, millî birlik-beraberlik ve ülke bütünlüğü, yurtta sulh cihanda sulh, çağdaşlaşma-batılılaşma, bilimsellik-akılcılık, insan ve insanlık sevgisi.
• NOT: Atatürk ilkeleri 1937'de anayasaya eklenmiştir. İlkeler belli bir ideolojiye bağlı değildir; akıl ve bilim rehberliğinde, birbirini tamamlar niteliktedir.

Siyasi İnkılaplar

• Saltanatın Kaldırılması (1 Kasım 1922): Lozan'da ikilik yaratılmasını önlemek için hızlandırıldı; iki başlı yönetime son verildi, Vahdettin ülkeyi terk etti (Osmanlı fiilen bitti).
• Ankara'nın Başkent Olması (13 Ekim 1923).
• Cumhuriyet'in İlanı (29 Ekim 1923): kabine sistemine geçildi; ilk Cumhurbaşkanı M. Kemal, ilk Başbakan İsmet İnönü. Rejim ve devlet başkanlığı sorunu çözüldü.
• Halifeliğin Kaldırılması (3 Mart 1924): inkılapların önündeki en büyük engel kalktı; ümmetten millet anlayışına geçildi. Aynı gün Tevhid-i Tedrisat kabul edildi, Şeriye-Evkaf Vekaleti (yerine Diyanet) ve Erkan-ı Harbiye (yerine Genelkurmay) kaldırıldı.

Hukuk İnkılapları

1924 Anayasası

• Çift anayasal döneme son verdi; en uzun yürürlükte kalan anayasadır. Çift dereceli seçim, seçme yaşı 18/seçilme 30.
• 1928: "Devletin dini İslam'dır" ibaresi çıkarıldı (laiklik yolunda).
• 1934: kadınlara milletvekili seçme-seçilme hakkı; 1937: Atatürk ilkeleri eklendi.

Medeni Kanun (17 Şubat 1926)

• İsviçre'den alındı. Getirdikleri: hukuk birliği, resmî nikâh, tek eşlilik, kadına boşanma hakkı, mirasta-şahitlikte kadın-erkek eşitliği. (Siyasi haklar bu kanunla verilmedi.)
• Yabancı kanunların kaynağı: Ceza → İtalya; Medeni-Ticaret-Borçlar → İsviçre; İdare → Fransa.

Kadınlara Siyasi Haklar

• 1930 belediye, 1933 muhtarlık, 1934 milletvekili seçme-seçilme hakkı. Kadınlar ilk kez 1935'te milletvekili seçildi (18 kadın).

Eğitim-Kültür İnkılapları

• Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924): tüm okullar MEB'e bağlandı; eğitimde ikilik sona erdi, laik-çağdaş eğitimin temeli atıldı.
• Yeni Türk Harflerinin Kabulü (1 Kasım 1928): Latin alfabesine geçildi; okuryazarlık arttı. Millet Mektepleri açıldı (M. Kemal "Başöğretmen").
• Türk Tarih Kurumu (1931): millî tarih, Türk Tarih Tezi (yayın: Belleten). Türk Dil Kurumu (1932): Türkçenin sadeleşmesi (26 Eylül Dil Bayramı).
• Üniversite Reformu (1933): Darülfünun yerine İstanbul Üniversitesi; Halkevleri (1932) açıldı.
• NOT: Latin harflerine geçen ilk Türk devleti Azerbaycan'dır. Agop Dilaçar (TDK genel sekreteri) M. Kemal'den "Dilaçar" soyadını almıştır.

Toplumsal İnkılaplar

• Kılık-Kıyafet ve Şapka Kanunu: 25 Kasım 1925
• Tekke, Türbe ve Zaviyelerin Kapatılması: 30 Kasım 1925
• Miladi Takvim ve Uluslararası Saat: 1 Ocak 1926
• Uluslararası Rakamların Kabulü: 20 Mayıs 1928
• Uluslararası Ölçü Birimleri: 1 Nisan 1931
• Soyadı Kanunu: 21 Haziran 1934
• Hafta Tatilinin Pazara Alınması: 1935
• NOT: Takvim, saat, rakam, ölçü inkılapları Batı'ya uyum ve toplumdaki ikilikleri kaldırma amaçlıdır. Soyadı Kanunu ile ağa, hacı, molla gibi unvanlar kaldırıldı; M. Kemal'e "Atatürk" soyadı verildi.

Ekonomik İnkılaplar

• İzmir İktisat Kongresi (1923): bağımsız ekonominin temeli; Misak-ı İktisadi kararları (yerli sanayi, aşarın kaldırılması, demiryolu). Başkan Kazım Karabekir.
• 1925: Aşar vergisi kaldırıldı, Atatürk Orman Çiftliği. 1926: Kabotaj Kanunu (deniz ticareti millileştirildi).
• Bankalar: İş Bankası (1924, ilk özel banka), Merkez Bankası (1930), Sümerbank (1933), Etibank (1935).
• Sanayi: Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927), I. Beş Yıllık Kalkınma Planı (1934) (devletçilik).

Atatürk Dönemi Dış Politika (1923–1939)

• İlkeler: bağımsızlık, barışseverlik ("Yurtta sulh, cihanda sulh"), gerçekçilik, mütekabiliyet.

Lozan'dan Kalan Sorunlar (1923–1930)

• Musul Sorunu (İngiltere): Lozan'da çözülemedi; 1926 Ankara Antlaşması ile Musul Irak'a bırakıldı (Misak-ı Milli'den verilen taviz).
• Nüfus Mübadelesi / Etabli (Yunanistan): 1930 Ankara Antlaşması ile çözüldü, Türk-Yunan dostluğu başladı.
• Fransa: Bozkurt-Lotus Olayı (Türkiye Lahey'de haklı çıktı), yabancı okullar, borçlar.

Barışa Yönelik Politika (1930–1939)

• Milletler Cemiyeti üyeliği (1932).
• Balkan Antantı (1934): Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya (İtalya-Almanya tehdidine karşı batı sınırı güvenliği).
• Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936): Boğazlar üzerindeki egemenlik tamamen Türkiye'ye verildi (büyük diplomatik zafer).
• Sadabad Paktı (1937): Türkiye, İran, Irak, Afganistan (Orta Doğu'daki ilk dayanışma antlaşması).
• Hatay'ın Anavatana Katılması (1939): "Misak-ı Milli'nin son zaferi"; şekillenen son sınırdır. ("Kırk asırlık Türk yurdu düşman elinde esir kalamaz.")

Nedenleri

• Versay Antlaşması'nın ağır şartları ve Almanya'daki intikam duygusu; ekonomik bunalım (1929 Dünya Krizi).
• Almanya'da Nazizm, İtalya'da Faşizm, Japonya'da militarizmin yükselişi ve yayılmacılık.
• Milletler Cemiyeti'nin saldırıları önleyememesi.

Bloklar ve Gelişmeler

• Savaş, 1 Eylül 1939'da Almanya'nın Polonya'yı işgaliyle başladı.
• Almanya: İngiltere
• İtalya: Fransa
• Japonya: SSCB (1941'den) · ABD (1941'den)
• Pearl Harbor Baskını (7 Aralık 1941): Japonya'nın saldırısıyla ABD savaşa girdi.
• Stalingrad Muharebesi (1943): savaşın dönüm noktası; Almanya geri çekilmeye başladı.
• Normandiya Çıkarması (6 Haziran 1944): Batı cephesinde Müttefik taarruzu.
• Almanya 8 Mayıs 1945'te teslim oldu; ABD'nin Hiroşima ve Nagazaki'ye atom bombası atmasıyla Japonya teslim oldu (Ağustos 1945).

Savaş Sırasındaki Konferanslar

• Atlantik Bildirisi (1941): savaş sonrası ilkeler; BM'nin temeli.
• Tahran (1943), Yalta (1945), Potsdam (1945): savaş sonrası paylaşım ve Almanya'nın durumu belirlendi.

Sonuçları

• Birleşmiş Milletler (1945) kuruldu (Milletler Cemiyeti'nin yerine).
• Dünya iki kutuplu hâle geldi (ABD–SSCB) ve Soğuk Savaş başladı.
• Almanya Doğu-Batı olarak ikiye ayrıldı; sömürgeler bağımsızlaştı; İsrail Devleti kuruldu (1948).

İsmet İnönü'nün Cumhurbaşkanlığı

• Atatürk'ün ölümü (10 Kasım 1938) sonrası İsmet İnönü cumhurbaşkanı seçildi ("Millî Şef", "Değişmez Genel Başkan").

Türkiye ve II. Dünya Savaşı

• Türkiye savaş boyunca denge politikası izleyerek fiilen tarafsız kaldı; savaşa girmemek temel amaçtı.
• Savaşın sonuna doğru, Birleşmiş Milletler'e kurucu üye olabilmek için 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan etti (fiilî çatışmaya girmedi).

Savaş Yıllarının Ekonomik Önlemleri

• Varlık Vergisi (1942): savaş ekonomisinin finansmanı için; uygulamada tartışmalara yol açtı.
• Toprak Mahsulleri Vergisi ve Millî Korunma Kanunu.
• Köy Enstitüleri (1940): Millî Eğitim Bakanı Hasan Âli Yücel ve İsmail Hakkı Tonguç öncülüğünde köylerde öğretmen yetiştirmek için kuruldu.

Çok Partili Hayata Geçiş

• Savaş sonrası demokratikleşme rüzgârı ve BM üyeliği etkili oldu.
• Dörtlü Takrir (1945): Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan CHP'ye muhtıra verdi.
• Demokrat Parti (7 Ocak 1946) kuruldu. 1946 seçimi "açık oy–gizli sayım" ile tartışmalı yapıldı; 1950 seçiminde DP iktidara geldi.

Soğuk Savaş (1945–1991)

• II. Dünya Savaşı sonrası dünya, ABD öncülüğündeki Batı (kapitalist) Bloğu ile SSCB öncülüğündeki Doğu (komünist) Bloğu arasında ikiye bölündü. Doğrudan savaş olmadan süren gerginlik dönemidir.

Batı Bloğu'nun Adımları

• Truman Doktrini (1947): ABD, SSCB tehdidi altındaki Türkiye ve Yunanistan'a askerî-ekonomik yardım sağladı.
• Marshall Planı (1948): Avrupa'nın ekonomik olarak kalkındırılması (Türkiye de yararlandı).
• NATO (1949): Batı'nın askerî ittifakı.

Doğu Bloğu'nun Adımları

• Comecon (1949) (ekonomik) ve Varşova Paktı (1955) (askerî) ile SSCB kendi bloğunu örgütledi.

Türkiye'nin Batı Bloğu'na Katılışı

• SSCB'nin Türkiye'den Boğazlarda üs ve doğuda toprak (Kars-Ardahan) talebi, Türkiye'yi Batı'ya yaklaştırdı.
• Türkiye Kore Savaşı'na (1950–1953) asker gönderdi ve 1952'de NATO'ya üye oldu.

Soğuk Savaşın Krizleri

• Berlin Buhranı ve Berlin Duvarı (1961), Kore Savaşı, Küba Füze Krizi (1962).
• Bağlantısızlar Hareketi (1961): iki bloğa da katılmayan devletlerin oluşumu.

İktidara Geliş

• 14 Mayıs 1950 seçimini Demokrat Parti kazandı ("Beyaz İhtilal"). Celal Bayar cumhurbaşkanı, Adnan Menderes başbakan oldu — 27 yıllık tek parti dönemi sona erdi.

Ekonomik ve Toplumsal Gelişmeler

• Tarımda makineleşme (traktör), karayolu yapımı, barajlar ve sanayi yatırımları.
• Dış yardım ve borçlanmayla hızlı kalkınma; 1950'lerin sonunda ekonomik sıkıntılar ve enflasyon.
• Din politikasında yumuşama: ezanın yeniden Arapça okunmasına izin verildi (1950).

Dış Politika

• NATO üyeliği (1952), Balkan Paktı (1953) ve Bağdat Paktı (1955).
• Batı ile yakın ilişkiler; Kore'ye asker gönderilmesi.

Dönemin Olayları ve Sonu

• 6–7 Eylül Olayları (1955): İstanbul'da azınlıklara yönelik olaylar (Kıbrıs gerginliği bağlamında).
• İktidarın son yıllarında muhalefetle gerginlik arttı; Tahkikat Komisyonu tepkilere yol açtı.
• 27 Mayıs 1960 Darbesi: ordu yönetime el koydu; Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan Yassıada'da yargılanıp idam edildi (1961).

Askerî Müdahaleler ve Anayasalar

• 1961 Anayasası: 27 Mayıs sonrası hazırlandı; en özgürlükçü anayasa kabul edilir (çift meclis, Anayasa Mahkemesi kuruldu).
• 12 Mart 1971 Muhtırası ve 12 Eylül 1980 Darbesi. Darbe sonrası 1982 Anayasası yürürlüğe girdi.

Kıbrıs Meselesi

• Ada'daki Rum-Türk gerginliği ve Enosis (Yunanistan'a ilhak) girişimleri üzerine Türkiye, garantör devlet sıfatıyla Kıbrıs Barış Harekâtı'nı (1974) düzenledi.
• 1983'te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ilan edildi.

Yumuşama (Détente) ve Soğuk Savaşın Sonu

• 1960'lar-70'lerde bloklar arası yumuşama dönemi yaşandı (silahsızlanma görüşmeleri, Helsinki Konferansı 1975).
• 1989'da Berlin Duvarı yıkıldı; 1991'de SSCB dağıldı ve Soğuk Savaş sona erdi. Dünya tek kutuplu hâle geldi.

Bağımsız Türk Cumhuriyetleri ve Küreselleşme

• SSCB'nin dağılmasıyla Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan bağımsızlığını kazandı; Türkiye bu devletleri ilk tanıyan ülke oldu.
• Türkiye'nin Avrupa Birliği süreci (1963 Ankara Anlaşması → 1999 adaylık → 2005 müzakereler) ve küreselleşen dünyada artan bölgesel rolü.
• NOT: Bu bölüm, KPSS "Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi" müfredatına göre genel bilgi olarak hazırlanmıştır.