Devlet Teşkilatı
İslamiyet öncesi Türk devletlerinde devlete "il" denmiştir (aynı zamanda "barış" anlamında da kullanılır). Devlet; millet, ülke, hâkimiyet (oksızlık) ve teşkilat unsurlarından oluşurdu.
Hükümdar ve Kut Anlayışı
Hükümdarlık yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı; buna Kut denir. Kut'un hanedanın tüm erkeklerine geçtiğine inanıldığı için taht kavgaları sık yaşanırdı. Tanrı bağışı sayılan üç güç:
- Kut: Siyasi iktidar (baht, saadet).
- Ülüg/Ülüş: Tanrının verdiği iktisadi güç (ikili yönetimin dayanağı).
- Küç: Askerî güç.
Hükümdarın Görevleri
Halkı korumak, adaleti sağlamak, töreyi uygulamak, toy düzenlemek, orduyu komuta etmek, yeni yurtlar kazanmak, yüksek mahkemelere başkanlık etmek.
Hükümdar Unvanları ve Sembolleri
Unvanlar: Han, Hakan, Kağan, Yabgu, İlteber, İlteriş, Şanyu, Tanhu, Ay Tengri, İdikut.
Semboller: Sorguç (kotuz), Örgin (taht), Yarlığ (emir), Tuğ (sancak), Otağ (çadır), Nevbet (davul), yay, Kur (kemer), Berge (kamçı), kılıç.
Kurultay (Toy / Keneş / Kengeş)
- Devlet meselelerinin görüşülüp karara bağlandığı meclistir. Görevleri: kanun yapma, savaş-barışa karar verme, hakan seçme.
- Kağan başkanlığında toplanır; o yoksa Ayguci (vezir) başkanlık eder. Hatun başkanlık etmez. Üyelerine Toygun denir.
- Son söz hakana aittir — bu, kurultayın danışma organı olduğunu gösterir. Kararları Ayuki (hükümet) uygular.
Bazı devletlerdeki meclisler: Avrupa Hun → Seçkinler Meclisi, Peçenekler → Komenton, Hazarlar → İhtiyarlar Meclisi, Tuna Bulgarları → Millet Meclisi, Oğuzlar → Tırnek Meclisi.
Yönetim Kavramları
| Kavram | Anlamı | Kavram | Anlamı |
|---|---|---|---|
| Ayuki | Hükümet | Sübaşı | Ordu komutanı |
| Ayguci / Üge | Vezir | Ağıcı | Hazinedar |
| Buyruk | Bakan | Emçi / Otacı | Doktor |
| Şad | Taşrada görevli hanedan üyesi | Tilmaç | Tercüman |
| Tamgacı | Mühürdar | Bahşı | Öğretmen |
| Tutuk | Askerî vali | Bitikçi | Kâtip |
| Tudun | Vergi memuru | Yalvaç | Elçi |
| Apa | Sivil yönetici | Tigin / Elig | Hükümdar erkek çocuğu |
Ordu Yapısı
- Türklerde ordu-millet anlayışı vardı; askerlik ayrıcalıklı bir sınıf değildi. Ordu sürekli ve süvari ağırlıklıydı.
- Hazarlar hariç ücretli askerlik görülmez. İlk düzenli orduyu Mete Han kurmuştur.
- Komutanlar: Tarkan, Sübaşı, Böri, Noyan. Zırha Yarık, keşif birliklerine Yelme, gözetleme kulelerine Kargu denirdi.
- Taktikler: Sahte ricat (Turan taktiği), pusu. Dünyada ilk konserveyi (askerî amaçlı) Türkler yapmıştır.
Toplumsal Yapı
- Temel unsur Oğuş (aile)dır; çekirdek aile ve tek eşlilik (monogami), ataerkil yapı görülür. Anneye Ög, babaya Kang denir.
- Çeyize Yumuş, başlık parasına Kalıng, düğün yemeğine Törün denir. Çevgen (atlı top), güreş, okçuluk yaygındı. Bayram "Yengi Kün" olarak geçer.
Toplumsal yapı (küçükten büyüğe): Oğuş (Aile) → Urug (Soy) → Bod/Ok (Boy) → Budun (Millet) → İl (Devlet).